Бэс ыйа — сайыҥҥы кэм саҕаланыыта, алгыһы, уруйу-айхалы кытта аргыстаһа сылдьар буолан, кыаҕа-күүһэ муҥура саамай күүстээх Үрүҥ Айыы ыйа. Бэс ыйыгар туох барыта сириэдийэ ситэр. Кэҕэ этэн чоргуйар, чыычаах ырыалара аҕыраабат, күөлгэ балык күннээн ыыр – маннык кэрэ кэмҥэ, бүгүн бэс ыйын 3 күнүгэр — Акана нэһилиэгиттэн төрүттээх, Антоновка нэһилиэгин олохтооҕо Александров Александр Петрович-Сахса-Тар бүгүн үбүлүөйдээх төрөөбүт күнэ.
Александр Петрович – Сахса Тар — юкагир уонна эбэӈки аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар олохторун-дьаһахтарын кэпсиир хомуурунньуктарын ааптара, ону таһынан саха итэҕэлин, сиэрин-туомун үөрэппит, илдьэ сылдьар олоӈхоһут (сказитель) уонна кэпсээнньит саха суруйааччыта.
Александров А.П. 1966 сыллаахха, Ленинскэй оройуонун Акана нэһилиэгэр холхуостаах дьиэ кэргэнигэр үс кыыс кэнниттэн аҕатын туйаҕын хатарааччы,удьуор ууһун тэнитээччи уол оҕо күн сирин көрбүтэ. Дьоһуннаах үлэһит ыал Александр кэнниттэн утуу-субуу икки уол оҕоломмуттара.
Александр уон түөрт сааһыгар Акана аҕыс кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран “Марха”сопхуос хаадырабай булчута буолбута. Сааһа кыратынан киэһээҥи оскуолаҕа ылбатахтара, инньэ гынан уон сэттэ сааһыгар, Марха орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. 1984 сыллаахха СГУ математика факультетыгар киирээтин кытта Сэбиэскэй аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Аармыйаттан кэлээт 1986 сыллаахха Благовещенскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар киирэн, 1989 сылга ситиһиилээхтик үөрэҕин бүтэрэн аграном идэтин ылбыта.
1989 сылтан эдэр, эрчимнээх Александр бэйэтин олоххо бэлэмин, кыаҕын тургутан Ньурбатын оройуонугар спорт инструкторынан, сопхуос Комсомольскай тэритэтин сэкэрэтээринэн,управляющайынан, учууталынан, администрация специалиһынан, бухгалтерынан үлэлээбитэ.
Олоххо билиитин-көрүүтүн киэҥ эйгэҕэ тэнитэн кэнники уон биир сыл тухары оҕолору урбааҥҥа үөрэппитэ, ону таһынан Ньурбатааҕы бизнес инкубаторга менеджердээбитэ.
“Ньурба оройуонун экономикатын сайдыытыгар кылаатын иһин”, ”Норуот баҕа санаатын олоххо киллэрээһин иһин”анал бэлиэлэринэн наҕараадаламмыта. Урбааны сайыннарыы туйгуна,Үлэ бэтэрээнэ.
Кэнники кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрэн технолог идэтин ылбыта. Бизнескэ үлэлиир кэмигэр — Дьокуускайга уонна Москубаҕа Бизнес оскуоланы бүтэрэн-тьютер, салгыы куурустары баран тренер, тренердэр тренердэрэ идэлэммитэ. Ол кэннэ РАНХиГС Президент Академиятыгар эбии үөрэх баран Бизнес коучинг буолбута.
Кэргэннээх, түөрт оҕолоох. Кэргэнэ Светлана Борисовна агроном, билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Оҕолоро бары үөрэхтэрин бүтэрэн баран төрөөбүт Ньурбаларыгар үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Үс уолаттара инженер, кыыс бухгалтер. Кыра уол Украинаҕа буола турар быстах анал дьайыыга мобилизациянан баран сулууспалыы сылдьар. Оҕолор бары аҕаларын батан хастыы даҕаны идэлээхтэр.
Александр эбэтэ Александрова (Васильева) Мария Васильевна биирдэ: ”Түүн түһээтэхпинэ, эдьийим Арыппыана кэлэ сылдьар, наймыкытын кэтэ сылдьар, төрүттэрбэр илдьэ бараары гыннахтара дуу,“ — диэбитэ. Биэс саастаах уол өйдөөмүнэ: ”Кимнээххэ бараары гынаҕын?”-диэн ыйыталаһан барбытыгар эбэтэ сүүһүттэн сыллаан ылбыт уонна: ”Үөрэхтээх киһи буоллаххына төрдүлэргин суруйаар,” — диэбит. Александр эбэтигэр биэрбит тылын толорон, хаһан эрэ суруйуохтаахпын диэн, аймахтарыттан, кырдьаҕастартан ыйыталаһан кыра-кыралаан истибитин мунньан, биэс сааһыттан уон биэс сааһыгар диэри эбэтэ былыргыны элбэҕи кэпсээбитигэр архив чопчулааһыннарыттан эбэн, олоххо буолан ааспыты суруйар. 1989 сыллаахха “Таркаайы”сопхуоска босхоломмут комсомольскай тэрилтэтин секретарынан үлэлии сылдьан учуутала, педогогическай наука кандидата Васильев Герасим Иванович салайыытынан кырдьаҕастар ахтыыларын, хаартыскаларын хомуйан — Үлэ Албан аатын музейын тэрийбиттэрэ. Билигин Марха орто оскуолатын музейыгар холбоһон тигинэччи үлэлии турар. Онтон ыла уруккуну-хойуккуну сэргээн, ылларан кыраайы үөрэтиинэн дьарыктанан барбыта. Аҕатын, ийэтин өртүнэн төрүттэрин 17 үйэҕэ диэри архивтан хомуйбута эмиэ биир сүдү үлэ.
САХСА ТАР айымньылара:
Түсүһүүлээх уруу(былыргы уосн омоҕор олоҕурбут уус-уран кэпсээн), 2021
Оноон(норуот үһүйээннэригэр олоҕурбут кэпсээн), 2022
Суоллааҕы бэлиэтээһиннэр, 2023
Сэмэйкэ (ааспыт үйэ 60-с сылларыгар Үөһээ-Бүлүүгэ олорон ааспыт Ньыыкан Арамаанап туһунан)
Анаҕастаахтар. Бөрө(кэпсээн)
Маҥнайгы көҕөн(кэпсээн)
Тииҥ туһунан(кэпсээн)
Ээ,дьэ,булчут буолбуккун (булчут кэпсээннэрэ)
Бултааһын да араастаах… (кэпсээн)
Дьөҥкүүдэ үһүйээннэрэ
Ыалларым
Бүтэй Бүлүү диэн кэпсээннэрэ сайтка тарҕаммыттара, сороҕо кинигэҕэ бэчээттэммиттэрэ. ”Бултуур тэриллэр” диэн бултааһын кистэлэҥнэрин туһунан улахан үлэтиттэн “Кыым”, “Ньурба” хаһыаттарга, “Байдам” сурунаалга быһыта тардан таһааттарбыта. Суруйуулара “Күрүлгэн” сурунаалга бэчээттэммиттэрэ. Марха нэһилиэгин 200 сылыгар анаан 10 ыстатыйаны архыыптан хомуйан, суруйан дьон билиитигэр тэнитэ тардыбыта.
Олохтоох Октябрьскай нэһилиэгин ”Кыраһа”, Ньурба оройуонун “Ньурба уоттара” айар-суруйар түмсүүлэрин чилиэнэ.
Александров Александр Петрович — СахсаТар диэн псевдонимынан 2019 сылтан айымньылара куйаар ситимин нөҥүө ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр биллибитэ. Оҕо эрдэҕиттэн ”Бэлэм буол”, “Эдэр коммунист”, “Коммунизм суола” хаһыаттарга араас аатынан хоһоон, кэпсээн, ыстатыйа суруйан таһааттарбыта биллэр. 2021 сыл ахсынньы ыйыттан Дойдулар икки ардыларынааҕы суруйааччылар сойуустарын түмсүүлэрин, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Сахса Тар саха дьонун ааспыт үйэлэргэ олохторун хасыһан, сөргүтэн үөрэтиитинэн эрэ муҥурдаммакка, эр киһи үгэһинэн уолаттарын олоххо такайан кыра эрдэхтэриттэн батыһыннара сылдьан дьиэ ис-тас үлэтигэр көмөлөһүннэрэрэ уонна тыаҕа тахсан бултуурга, балыктыырга уһуйбута, саха сиэригэр-туомугар үөрэппитэ.
Бэрт кылгастык айымньыларын кытта билиһиннэрии:
“Түсүһүүлээх уруу” диэн кинигэтин тас аатын дьиктиргээммин,туох туһунан кэпсээн буоллаҕай диэн дьиибэргээн аахпыппын быһа тардан суруйуом.
Кэпсээни ааҕан истэҕим аайы төрүттэрбит сиэрдэрэ-туомнара,умнулла быһыытыйбыт тыллара былыргы олоххо сиэтэн,тардан киирэн барда. Билбэтим хара баһаам элбэҕин бэркиһии санаатым.
Кэпсээн ааспыт үйэ оскуолаҕа үөрэнэр интэрнээт иитиллээччилэрэ оҕолор Ураһалаах диэн сиртэн былыргы кылааты булууларыттан саҕаланар. Бу сир билиҥҥи кэмҥэ тоҕо маннык ааттаммытыттан былыргы Сайылык Уккаачаах диэн аатыгар төннөн,онно кимнээх аҕа уустара олорон ааспыттарыгар тиийэн,ол кэмҥэ Хатыҥ Сыһыыга Муоһааны эбэ муҥхатыгар икки нэһилиэк биллэр-көстөр аҕа уустарын оҕолоро,эдэр уоллаах кыыс көрсөөт даҕаны харахтарынан хайҕаһан кэпсээн кэтит,халыҥ аанын тэлэйэ тардан киирэн кэлэллэр.
Ааныка дойдутугар Мэҥэдьэккэ Киргиэлэй уол суорумньалара кэлэн кыыс дьонун кытта илии тутуһан,аны сайын күн муҥутаан уһуур кэмигэр ыһыах күн,түсүһүүлээх уруу тэрийэн ыытарга болдьоспуттар. Уоллаах кыыс уруулара-аймахтара икки өртүттэн тоҕус көрүҥҥэ күрэхтэһиэхтээхтэр. Уол дьоно кыайдаҕына халыым төлөөбөттөр,онтон кыыс дьоно кыайар түгэнигэр кыыс энньэтэ суох кэлэр эбит.
Кыыстаах уолу илии тутуһуннарар малааһын күһүн от үлэтэ бүппүтүн кэннэ буолар. Уол дьоно кыыс дойдутугар Мэҥэдьэккэ айаннаан тиийиэхтэрэ көс аҥара хаалбытын кэннэ сэтиилэнэн аҕалбыт биэлэрин үөс тардан,астаан ыырдан бараллара,эмиэ туһунан сиэр-туом толоруута буоллаҕа. Бу кэмҥэ эт тутааччы эрдэ тиийэн,холумтан иннигэр ыырдан кэлбит буспут эттэрин уурар,ол үрдүгэр кыйахаламмыт биэ төбөтүн ууран баран анал тымтыгынан хараҕын аһар,айаҕын атытар уонна кулгааҕын көннөрөрө,биһиги үйэбитигэр тиийэн кэлбэккэ сүппүт,үгүспүт ончу истибэтэх сиэр-туом толоруута курдук. Күтүөт кэлээт дьиэҕэ киирэн оһох аһатара,аһылык кэмигэр хаппахчытыттан тахсыбакка олорор кыыска саха сиэринэн бэйэтин аһыттан кэһии ыытар. Энньэ-халыымм ахсаанын чопчулаһан бараннар иккис күннэригэр дьиэлииллэр,онуоха диэри кыыс хаппахчытыттан тахсыбат. Айанньыттар алаастан тахсыыларыгар,дьолбутун илдьэ барбатыннар диэн,кэннилэриттэн аттаах киһи сырсан кэлэн күнү батыһа күөйэ эргийээт төннөрө биир дьикти.
Икки ыал кыһыны быһа уруу тэрээһинин түбүгэр түһэллэр. Кыыс киэргэллэрэ,иһитэ-хомуоһа,таҥаһа- саба,кэһиитэ элбэх сыраны ылар түбүк эбит. Аны оҕо сытар биһигэ,тоҕус тууйаска оҕо эмэһэтин соторго аналлаах талах сигиритэ,тоҕус кыһыл саһыл тириилэриттэн оҕо сытар тэллэхтэрэ,саһыл,куобах кэтэхтэрин,тумсуларын тириитин сирийэн суорҕана,имиллибит сылгы тириитэ тэллэҕэ,үүс тириититтэн үллүк кус түүтэ бэриинэ, сыттык тигиллибиттэр.
Киргиэлэй уол Ааныкатын сүгүннэрэр кэмэ тиийэн кэллэ…
Дьэ, матан салҕыы төрүт дьоммут түсүһүүлээх урууну хайдах сиэргэ-туомҥа,итэҕэлгэ толороллорун билиэххин баҕарар буоллаххына, ааҕааччы бу кинигэни киин бибилэтиэкэттэн уларсан ааҕаргар сүбэлиибит. Былыргыны дириҥник хасыһан үөрэппит киэҥ билиилээх Акана уола Сахса Тар атын даҕаны кэпсээннэрин, бу курдук ааспыт үйэ сахаларын олоҕун бэрт дьэҥкэтик көстөн кэлэр гына суруйара, уруккуну билиэн-көрүөн баҕалаах ааҕааччыга олус умсугутуулаахтык тириэрдэр.
Бэчээккэ матырыйаалы бэлэмнээтэ СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ
Сельтюкова А.Р.-Айаалла
