Аӄа дойду сэриитэ буолбута иккис күнүгэр биһиги нэһилиэккэ тѳрѳѳбүт Алексеев Гаврил Григорьевич Ийэ дойдутун саа-саадах тутан кѳмүскүү барарга райвоенкоматтан кѳрдѳспүтэ. Эдэр уолаттар 12 буолан, 1941 сыл от ыйыгар армияӄа ыҥырыллыбыттара. Олортон икки эрэ уол тѳрѳѳбүт дойдутугар эргиллибитэ. Гаврил Григорьевич билигин Ньурба бѳһүѳлэгэр олорор, тѳрѳѳбүт нэһилиэгин оскуолатын кытта ыкса сибээстээх.
Сэрии маҥнайгы сылыгар ыҥырыллыбыт буойуннар Иванов Герасим Николаевич, Андреев Игнатий Иванович, Алексеев Николай Степанович, Филиппов Макар Васильевич, Иванов Софрон Иванович, Гаврильев Осип Иванович, Куччутов Семен Филиппович, Иванов Артамон Семенович Москваны ѳстѳѳхтѳртѳн кѳмүскүүр кырыктаах кыргыһыыларга кыттыбытара. Иванов Г. Н. кэлин Украинаны, Белоруссияны босхолооһуҥҥа кыттыбыта, «Албан аат» III степеннээх уордьанынан наӄараадаламмыта.
1942 с, олунньу ортотугар 33-с армия 110-с стрелковай дивизиятыгар 800 саха буойуна тиийбитэ. Кинилэр Бүлүү бѳлѳх оройуоннарын уонна Горнай оройуонун уолаттара этилэр. Тиийээт сэриилэспитинэн барбыттара. Муус устар 1 күнүгэр 1287-с полк I ротатын байыастара бары кыргыһыы хонуутугар геройдуу охтубуттара. Ити кыргыһыыга Алексеев Николай Степанович бааһырбыта. Иванов Конан Петрович наӄараадаламмыт лииһигэр манныгы ааӄабыт: «79-с чэпчэки артиллерийскай Ленинградскай биригээдэ 871-с полкатын орудийнай нүѳмэрэ Иванов К.П. Таллины босхолуур кыргыһыыга ѳстѳѳх балысхан уотун аннынан аһаӄас сиргэ снарядтары тохтоло суох таста, бааһырбыт наводчигы солбуйан ѳстѳѳх уоту ahap икки точкатын үлтүрүттэ».
Улуус Бочуоттаах гражданина, ефрейтор Иванов Конан Петрович бэйэтин бойобуой суолун Сталинград иһинээӄи кыргыһыыттан саӄалаабыта. Кини Харьковы, Ленинграды, Варшаваны босхолоспута, Берлини ылсыбыта. Сэрииттэн икки «Хорсунун иһин» бойобуой мэтээллээх, Верховнай Кылаабынай командующай И. В. Сталинтан 14 махтал суруктаах кэлбитэ.
Отделение командира Алексеев Яков Иванович, Антонов Николай Егорович, Федоров Матвей Филиппович, Федоров Семен Павлович, Васильев Алексей Васильевич Сталинград кѳмүскэлигэр сэриилэһэ сылдьан модун сүрэхтэрэ тэппэт буолбута. Николаев Михаил Николаевич, Васильев Семен Иннокентьевич ыараханнык бааһырбыттара.
Ленинграды босхолуур кыргыһыыларга Быччылыков Антон Никифорович, Васильев Антон Григорьевич, Иванов Николай Иннокентьевич кыттыбыттара.
Рядовой Мостахов Егор Егорович Ильмень күѳлү туораан, икки дэриэбинэни босхолоспута. Бааһырбытын кэннэ бойобуой доӄоро Өлүѳхүмэ киһитэ Старостин Петр Алексеевич балтараа километр сиргэ сүгэн илдьибитэ. Ефрейтор Мостахов Е. Е. үтүѳрэн баран Старай Русса оройуонугар салгыы сэриилэспитэ. Ильмень күѳллээӄи кыргыһыыга Марха оскуолатын выпускнига, Чаппанда оскуолатын учуутала Иванов Николай Прокопьевич геройдуу охтубута.
Алексеев Николай Николаевич — Харьковы, Петров Еремей Филиппович, Филиппов Макар Васильевич, Марха учуутала Иванов Алексей Семенович, Егоров Савелий Данилович — Курскай, Орловскай уобаластары, Степанов Иван Степанович — Смоленскай уобалаһы босхолуур кыргыһыыларга кыттыбыттара.
Младшай сержант Лосоров Илья Никифорович, Васильев Илья Васильевич, Нечаев Семен Иванович, Михайлов Николай Михайлович Украинаны босхолоспуттара.
270-с стрелковай демидовскай дивизия 977-с стрелковай полкатын 9-с ротатын рядовой байыаһа, билигин Хатыҥ Сыһыы бѳһүѳлэгин олохтооӄо, элбэх оӄолоох Андреев Иван Иванович Белоруссияны босхолоспута. Кини «Багратион» операция актыыбынай кыттыылааӄа.
— «Багратион» операция бэс ыйын 23 к. халлаан сырдыыта артиллерийскай команданан саӄаламмыта. Кимэн киирии үһүс күнүгэр Витебскэйгэ ѳстѳѳх бѳдѳҥ күүһэ тѳгүрүтүллүбүтэ.
Иван Иванович наӄараадаламмыт лииһигэр маннык суруллубута: «Рядовой Андреев И. И. бэс ыйын 26 күнүгэр Арӄаа Двина ѳpүhү туоруур операцияӄа Витебскэй уобалас Надеждино дэриэбинэтин оройуонугар ѳрүһү туораат, ѳстѳѳх траншеятыгар кѳтѳн түспүтэ. Гранаталарын тамнаталаан 11 ѳстѳѳх саллааттарын ѳлѳртѳѳтѳ, кэлин икки тѳгүл биирдии фриһи билиэн тутан аӄалтаата».
Иван Иванович: «Биир нуучча киһитиниин снайперынан сылдьыбыппыт, немецтэри ѳлѳртүүр этибит да ааӄан испэт этим», — диир.
Николаев Семен Алексеевич Витебскэйгэ, Саввисов Иван Иванович Эстонияӄа, Никифоров Афанасий Семенович Польшаӄа кыргыһыы хонуутугар охтубуттара.
Артиллерист, старшай сержант Михайлов Герасим Федорович — Марха оскуолатын выпускнига, учуутала Кенигсбери (Калининграды) босхолуур суостаах кыргыһыыга, сэрии бүтүѳн икки ый иннинэ, 1945 с. кулун тутар 3 күнүгэр сырдык тыына быстыбыта.
14-с кавалерийскай дивизия 52-с полкатын сабельнига, гвардия рядовойа Васильев Афанасий Александрович, Иннокентьев Степан Николаевич, Иванов Егор Федорович, Семенов Роман Софронович, Александров Николай Петрович I, Васильев Сергей Васильевич ѳстѳѳх арӄаӄар Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспиттэрэ.
Японияны үлтүрүтүүгэ хорсун быһыыны гвардия старшай сержана «Албан аат» III ст. уордьанын кавалера Захаров Михаил Пантелеймонович кѳрдѳрбүт. Кини Хайлар, Мукден, Цицикар куораттары босхолоспута.
Ааӄыаӄыҥ Михаил Пантелеймонович наӄараадаламмыт лиһиин: «94-с стрелковай дивизия 97-с артиллерийскай полкатын орудиетын командира, коммунист Захаров М. П. сытыы-хотуу, булугас ѳйдѳѳх, хорсун командир, расчетун дьонун сатаан салайар уонна иитэр. Батарея атын расчетун кытта Захаров расчета сэрии сэптээх уонна уматыктаах үс ыскылааты уматта, биир минометнай батареяны, биир дзоту, биир доту уонна хас да ѳстѳѳх пехотатын бѳлѳӄүн суох оҥордулар».
«Бойобуой үтүѳлэрин иһин» мэтээллээх эргиллибиттэрэ: Андреев Николай Еремеевич, Васильев Гаврил Иванович, Федоров Алексей Ефимович, Слепцов Мефодий Григорьевич, Тыркаев Егор Николаевич, Алексеев Николай Иванович I, Алексеев Макар Дмитриевич уо.д.а.
Сэрииттэн эргиллэн кэлэн, эйэлээх үлэӄэ хоһуун үлэ холобурун кѳрдѳрѳн үтүѳ суобастаахтык үлэлээбит буойуннарынан оройуон Бочуоттаах гражданиннара: Андреев Игнатий Иванович, Алексеев Николай Степанович, Александров Николай Петрович I, нэһилиэк Бочуоттаах гражданиннара: Семенов Роман Софронович, Иванов Конан Петрович, Иванов Николай Иннокентьевич, Саввисов Дмитрий Иванович, Васильев Гаврил Иванович уод.а. буолаллар.
Барыта 140 уолан уолаттартан 92 киһи кыргыһыы толоонугар кѳмүс уҥуохтара хаалбыттара.
Оскуола выпускниктарыттан 69 киһи хорсуннук сэриилэспиттэриттэн 25 киһи дойдуларыгар эргиллибэтэхтэрэ, буойун-выпускниктартан 11 киһи уордьаннарынан, 16 киһи мэтээллэринэн наӄараадаламмыттара. Нэһилиэк сорох ыалларыттан үстүү уолаттар армияӄа ыҥырыллыбыттара. «Саҥа күүс» колхоз чилиэнэ Иван Саввисов оӄолоро Михаил, Иван эргиллибэтэхтэрэ, үһүс уол Таркаайы нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина Саввисов Дмитрий Иванович эргиллэн кэлэн, колхоз председателинэн уһуннук үлэлээбитэ.
«Конституция» колхоз чилиэнэ Дмитрий Алексеев үс уолун армияӄа атаарбыта. Олортон Дмитрий, Конон кыргыһыы хонуутутар охтубуттара. Yһүс уол Алексеев Макар Дмитриевич эргиллэн кэлэн Маарга олохсуйбута. Тракториһынан, тимир ууһунан үлэлээбитэ, билигин пенсияӄа олорор.
Ньурба. — 1995. — Кулун тутар 25 к.
Из книги: Yйэлэргэ тыынаахтар: (документальнай очерк) / Г.И.Васильев. – Дьокуускай : Бичик, 2009. – С. 146 -149 .
