Николаев Афанасий Васильевич (1920-1996)

Уроженец Мархинского наслега. Призван 18 июня 1942 Нюрбинским РВК. Младший сержант, командир отделения, начальник рации при батарее. Участвовал в освобождении Украины, Польши, Восточной Пруссии, взятии Кенигсберга, Гдыни, Данцига, Штеттина, в прорыве обороны гитлеровцев под Одером. В 1944 г. ранен и контужен. Награжден орденом Отечественной войны II степени, медалями «За боевые заслуги», «За победу над Германией», «За взятие Кенигсберга».

Имел 6 благодарностей от Верховного Главнокомандующего И.В. Сталина. «…Биирдэ олус аччыктаан, сайыҥҥы куйааска утатан бөҕө испиппит. Туун ыйдаҥа соҕус курдуга, арай иннибитигэр уу көстөн кылабычыйбыта, онно бары да олус үөрдубут этэ, утахпыт ханыар, испит хайдыар диэри уу иһиэхпит диэн. Онтон илиибинэн баһан ылаары гыммытым, уум хаан амтаннаах буолан биэрбитэ уонна сыттаах этэ. Хайыахпытый, ааһа турдубут, ити ньиэмэс сиригэр буолбут тубэлтэ. Балтийскай муора кытыытын бүтүннүүтүн ньиэмэстэртэн босхолоон, араас эрэйи, муҥу-сору көрөн ыам ыйын 8 кунугэр 1945 с. Гамбург чугаһыгар тиийбиппитин кэннэ сэрии бүппүтэ. «Берлини ыллыбыт! Советскай армия сэрииһиттэрэ ньиэмэс фашистарын бэйэлэрин арҕахтарыгар үлтү сыстылар! Кыһыл Армия сэрииһиттэрэ геройдуу охсуһан Кыайыыны ситистибит!» — диэн Москваттан араадьыйа хатылыы-хатылыы биэрдэ. Ону истээт, биһиги, саллааттар, үөрүүбүтүттэн «Ураа!» хаһыытыы-хаһыытыы, бэйэ-бэйэбитин кытта куустуһуу, сыллаһыы-уураһыы бөҕө буоллубут…».

Из книги : Нюрбинский район: грани Победы / [Б. Б. Борисов, А. А. Захарова, Т. А. Кучурова, А. А. Туманова; Администрация МР «Нюрбинский район»]. – Якутск : РИО медио-холдинг, 2020. — С. 157.

Павлов Дмитрий Иванович (1923-1995)

 Уроженец Мархинского наслега. Призван 27 августа 1942 Нюрбинским РВК. Окончил Сретенское военно-пехотное училище, получив звание младшего лейтенанта. Став офицером, воевал на Ленинградском фронте: сначала командовал взводом, затем стал командиром роты и контрразведчиком. Принимал участие в освобождении Прибалтики, штурме города-крепости Кенигсберга. Трижды ранен, контужен.

Завершил войну в г. Дрездене в звании капитана. Награжден орденами Отечественной войны I степени, Красной Звезды, медалями «За отвагу», «За оборону Ленинграда», «За победу над Германией», «За взятие Кенигсберга».Заслуженный учитель школ ЯАССР.

«… Cоторубуолаат, биирхостоохдьиэҕэ кэтиллэ түстүбүт. Таһырдьабиһигитыаспытынистибитөстөөх харабыласаҥардыыүөһэуочаратбиэрэнистэҕинэ, бэстилиэтинэн туһаайан бүдүмүк ытансаайбытым, пулеметэмискэньимисгынна, харабыл тыла суохохтонтустэ. Дьиэнитула сүүрдүм,провод бөҕөсытарын быһахпынан, илиибинэн быһытатыыттым. Аанытэлэйэбаттаатым. Иһиттэн түөрт СС офицердараилиилэринөрөууммутунантахсанкэллилэр. Кинилэри көрө түһээт, Крым таһыгар 214 төгүрүктулаайах детдом оҕолорун СС-тэркыыллыыөлөрбүттэринсаныыбиэрдим.Саатар эһигини анныбар баттаан, «иэс төлөбүрүнэн күндү» диэн өс хоһоонунуу, ханна да ыыталыам суоҕа диэн санаалаах төрдүөннэрин иннибэр уктанроталарбытын сытыартаабыт сирбитигэр тиийэн эрдэхпитинэ, өстөөхтөгүрүччү уоту аспытынан барда. Мин «Кругом!» диэн хамаанда биэрдим,сулбу-халбы эргийэ оҕустулар, ординареһым ППШ диэн аптамаатын ыллым, өр толкуйдуу барбакка, уһун уочараты кириэстии биэрдим, биирдэрэ куотасатаата, миэстэтигэр сууллардым. Барыларынтирээнтуран төбөлөругэр биирдии буулдьаны сэрэххэ диэн таһаардым…».

   Из книги : Нюрбинский район: грани Победы / [Б. Б. Борисов, А. А. Захарова, Т. А. Кучурова, А. А. Туманова; Администрация МР «Нюрбинский район»]. – Якутск : РИО медио-холдинг, 2020. —  С. 157.

Павлов Василий Семенович (1917 – 1976)

Павлов Василий Семенович родился 20 апреля 1917 г. в І Бордонском наслеге Нюрбинского района ЯАССР в семье бедняка-крестьянина. Его родители до и после Октябрьской революции занимались сельским хозяйством, скотоводством. В 1927 г. поступил в Кочайскую начальную школу. Окончив в 1935 г. неполную среднюю школу, поступил в Якутский финансовый техникум, но в связи с отсутствием материальной обеспеченности с 1936 г. вынужден бросить учебу и работать. С 1937 по 1941 г. работал в Мархинской семилетней школе, заочно учился и в 1940 г. окончил Вилюйское педагогическое училище.

С 1941 г. до призыва в армию работал в Нюрбинской средней школе. 27 августа 1942 г. был призван в ряды РККА. С октября того же года служил на станции Мальта. Окончил Московское военно-политическое училище имени В.И. Ленина. Лейтенант Павлов был направлен в г. Горький, слушателем резерва ГПУ РККА, откуда 23.06.1943 г. был командирован в артиллерийское училище г. Выкса и направлен в резерв г. Нежин (39-й отдел дивизионно-офицерского состава Киевского ВО). С 9 октября 1944 г. по 22 февраля 1945 г. был направлен на фронт в составе 50-й тяжелой минометной бригады 28-й артиллерийской дивизии 2-го ударного корпуса прорыва резерва ВГК, был командиром огневого взвода в Латвии.

С 22.02 по 3.03.1945 г. — командир батареи около г. Кенигсберг. Принимал участие в Курляндской операции. Тяжело ранен 22.02.1945 г. Получал госпитальное лечение в г. Шаумб, Рига, г. Ленинград. Демобилизован 3 сентября 1945 г.

С 1939 по 1943 г. был членом ВЛКСМ, с июля 1943 г. — член КПСС, был активным, честным партийцем, коммунистом, боролся против бюрократизма, до самой смерти был активным агитатором.

После войны с 29.10.1945 по 1951 г. работал учителем в Нюрбинской средней школе. Заочно в 1949 г. окончил Якутский педагогический институт. С 1951 по 1954 г. — директор Малыкайской семилетней школы. Там он женился на нашей матери, Габышевой Клавдии Степановне. Она там работала начальником почтовой связи. С этого времени я узнала и знаю Василия Семеновича как отца, Учителя с большой буквы, благодаря ему я занималась спортом: гимнастикой, акробатикой, настольным теннисом, лыжами, легкой атлетикой и в школе была ведущей спортсменкой. Активно участвовала в концертах, занималась в танцевальном кружке. Окончила школу и выбрала профессию врача и поступила на медицинский факультет. До сих пор я на посту, чтоб дети выросли здоровыми и крепкими.

Он очень любил детей, они, в свою очередь, отвечали взаимностью. До самой смерти к нему приходили его благодарные ученики. Его уроки по истории были для детей самыми интересными, все их очень ждали. Василий Семенович очень увлекательно рассказывал, после изложения учебного материала рассказывал о Великой Отечественной войне, о своём ранении, о друзьях-однополчанах, об артиллерии. Добрым словом вспоминал своих командиров. Также дети любили его смешные анекдоты о разных ситуациях.

Василий Семенович никогда учащихся не ругал, но дети почему-то его боялись, скорее всего, из-за уважения. Как только слышали скрип его протеза, по всей школе становилось тихо. История была любимым предметом, и многие из его учеников пошли по стопам своего учителя.

С 1954 по 1956 г. работал учителем Нюрбинской семилетней школы, затем 3 года работал в качестве директора. В 1960 г. заочно окончил исторический факультет ЯГУ.

Помню, что жили в Араҥастахе, где он был директором школы, тогда там были интернат и детдом. Затем все это перенесли: интернат — в Кюндядю, а детдом — в Нюрбу.

Жили и в Кюндяде, где я окончила семилетнюю школу. Там под руководством Василия Семеновича проводилось очень много интересных мероприятий. Мне запомнилось, как мы, школьники, делали забор из прутьев вокруг пруда, где мы ухаживали за разными птицами. Там были и индейки, и цесарки, утки, даже журавль, цапля и, конечно, куры.Были еще и лисы, кролики.

Много внимания уделялось спорту. Отец привез для школы гимнастические кольца, брусья, спортивные кони, турники. Проводилось много соревнований по вольной борьбе, настольному теннису, легкой атлетике, шашкам, шахматам…

Василий Семенович работал воспитателем Нюрбинскогогосинтерната, учителем истории в школе рабочей молодежи. 20 апреля 1972 г. ушел на заслуженный отдых.

Хоть он и был для меня отчимом, но очень любил нас, знал, что мы его не подведем, и я думаю, что я его ничем не подвела, надежды его оправдала.

Как участник Великой Отечественной войны он был награжден орденом Отечественной войны 2 степени, медалью «За Победу над Германией», «За доблестный труд в  Отечественной войне 1941-1945 гг.».

Был награжден юбилейной медалью, многими грамотами. Отличник народного просвещения (1958), заслуженный учитель школы ЯАССР(1965). Занесен в районную Книгу почета исполкома Ленинского райсовета депутатов трудящихся (1965).

Умер 9 марта 1976 г.

Олимпиада Трофимовна Васильева, Дочь Отличник здравоохранения РС (Я).

Из книги :Кэнчээрикэскилин туһугар / [хомуйан оҥордо П. М. Захарова]. – Дьокуускай : ХИФУ издательскайдьиэтэ, 2015. – С. 236-238.

Чусовской Александр Николаевич

Биһиги ытык дьоммут — Чусовскойдар

Александр Николаевич 1915 сыллаахха Ньурба оройуонун Куочай нэһилиэгэр, уруккута Александровка дэриэбинэтигэр, сулууспалаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Сырдыкка, үөрэххэ, билиигэ-көрүүгэ оҕо сааһыттан таттарыылаах буолан, 1933 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогическай техникуму, 1942 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институт тылы уонна литератураны үөрэтэр факультетын ситиһиилээхтик үөрэнэн бутэрбитэ. Дьэ ити сыллартан саҕаламмыта Александр Николаевич Улахан учуутал буолбут унньуктаах уһун уонна үтүөүлэтэ-хамнаһа, олоҕо-дьаһаҕа.

Кини Ньурба орто оскуолатыгар директордыыр сылларыгар Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн киирэн Ньурбаҕа орто оскуоланы үөрэнэн бүтэрбит дьоллоохпун. Ити сыллар тустарынанАлександр Николаевич бэйэтэ соторутааҕыта «Бичик» национальнай кинигэ кыһата бэчээттээн таһаарбыт «Афанасий Софронович Волков- үтүөкэн киһи, сатабыллаах салайааччы» диэн хомуурунньукка анаан суруйбут ахтыытыгар маннык диэбит: «Самым содержательным отрезком жизни считаю работу в Нюрбинской средней школе. Хотя это были годы послевоенной разрухи, жить и работать приходилось в постоянной заботе, нужде, но и в преодолениях трудностей, в поисках, в борьбе».

Александр Николаевич Ньурбаортооскуолатыгардиректорынан 6 сыл, 1947 сылтан 1954 сылгадиэриүлэлээбитэ. Итикэмҥэ оройуоҥҥа биирэрэортооскуолабаара, онон Ньурбаыччатаортоүөрэҕи А.Н. Чусовской директордаахоскуолаҕа ылара. Оскуолаҕа уопсайа тыһыынчаны иһинэн-таһынан оҕо үөрэнэрэ, муҥутаан 4 онускылаасбуоласылдьыбыта, 1953 сыллаахха 94 оҕоситии-хотууаттестатынылбыта.

Итиччэ элбэх үөрэнээччилээх улахан педагогическай коллективы үрдүк таһымнаахтык салайар манан аххан дьыала буолбатах. Ону Александр Николаевич үлэҕэ олус бэриниилээҕинэн, дириҥ билиитинэн-көрүүтүнэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ, оройуон, республика салалтатыгар сүдү авторитеттааҕынан кыайа-хото туппута.

Кини оскуолатыгар оҕо коллективын табатык тэрийиигэ, үөрэнээччилэр бэйэлэрин бэйэлэрэ салайар буолууларыгар, үөрэх хаачыстыбата тупсуутугар ахсаабат кыһамньытын уурара. Тоҕо эрэ кини нэһилиэктэртэн кэлбит оҕолорго тирэнэр буолара. Холобур, биһиги үөрэнэр сылларбытыгар оскуола үөрэнээччилэрин комсомольскай тэрилтэтин секретарынан Хорулаттан кэлбит Лазарь Иванову рекомендуйдаабыта, оттон учком председателинэн миигин талларан үлэлэтэ сылдьыбыттаах. Соторутааҕыта Христофор Ефремов «Бичиккэ» таһаарбыт «Сулуһа суох герой» диэн саха саарына Иван Васильевич Николаев-Бытык Уйбаан туһунан ахтыы сэһэнигэр директорбыт Александр Николаевич биэрбит интервьютугар манныгы ааҕабыт: «Холкуостарга от, хомуур үлэлэригр көмөлөһөрбүт. Сүрдээхулэһит оҕолорбааллара. Афоня Тихонов, Саша Тимофеев, Иван Николаев, онтон да атыттар. Кинилэртуох баҕарарүлэҕэ оҕолорго командир буолаллара… Барахсаттарүчүгэй да оҕолорэтилэр. Афоня Ньурбаҕа бастакы летчик, оттон Александр Тимофеев — ССРС сибээһин туйгуна, Уйбаан — тыа сирин аатырбытсалайааччыта».

Александр Николаевич директордыыр сылларыгар кылааска иккис сылын хаалыыны аҕыйатыыга, үөрэх хаачыстыбатын тупсарыыга улахан болҕомто ууруллан, педагогическай коллективка боччумнаах соруктар туруоруллубуттара. 1951 сылга бүтэрбиттэртэн оскуола историятыгар аан бастаан биһигини кытта биир кылааска табаарыспыт Гоша Балакшин орто үөрэҕи кыһыл көмүс медалынан бүтэрбитэ. Кини нуучча литературатыгар 12 лиистээх тэтэрээккэ толору биир да грамматическай, стилистическэй сыыстарыыта суох көҥүл темаҕа сочинение суруйан биһигини сөхтөрөрө. Шура Безверхова үрүҥ көмүс медалынан бүтэрбитэ. Роза Попова медальга киирсиэхтээҕэ биир предмеккэ сыаната арыый намыһах буолан биэртэ.

Александр Николаевич директордыыр сылларыгар оскуоланы бүтэрбит оҕолору үксүлэрин кэриэтэ Москваттан саҕалаан дойду бөдөҥ куораттарыгар үп-харчы өттүнэн, таҥаһынан-сабынан анаан-минээн көмөлөһөн, тус бэйэтэ сүүрэн-көтөн үөрэттэрбитэ, кинилэр тулхадыйбат кэскиллээх, сырдык ыралаах, киэҥ билиилээх специалистар буолалларыгар туруктаах олук уурбута, ол туһунан туспа кинигэ суруллуон сөп. Аҥардас 1953 сыллаахха Ньурба орто оскуолатын 94 оҕо бүтэрбитэ, онтон 91 оҕо дойду киин куораттарынан уонна Дьокуускайга үрдүк үөрэххэ киирбиттэрэ. Александр Николаевич директордаабыт бутэһик 1954 сылыгар оскуоланы 78 үөрэнээччи бүтэрбитэ, кинилэртэн эмиэ үгүс өттүлэрэ үрдүк үөрэххэ киирбиттэрэ.

Билигин киһи сөҕөрө баар — Александр Николаевич ол бириэмэҕэ оройуон уонна Амакинскай экспедиция салалталарын кытта кэпсэтэн соҕуруу барар оҕолору бэрт үчүгэйдик таҥыннаран, проезтарын төлөөн, биирдии ый аһыыр харчыларын илиилэригэр биэрэн, Дьокуускайы олох да таарыйбакка Иркутскайынан быһа, анаан-минээн алҕаан, үчүгэйдик үөрэнэллэригэр, бэрээдэктээхтик сылдьалларыгар сорук туруортаан ыыталыыра.

Александр Николаевич чопчу учуутал быһыытынан талаана толору арыллыытыгар кыах оччотооҕуга бэриллибэтэҕэ. Кини биһиэхэ 10 кылааска үөрэнэрбитигэр нуучча литературатын уруогун биэрэрэ. Биһиги кини уруогун ahapa куутэрбит. Нууччалыы олус ыраастык, чахчы литературнай тылынан, киһи эрэ кэрэхсиэх курдук кэпсээн иһэн тохтоон хаалара уонна: «Чэ, оҕолор, салгыы бэйэҕит дьарыктаныҥ”, — диэн сорудах биэрэн тахсан барара. Кини директордыыр сылларыгар Ньурба оскуолата кадрдарынан улаханнык бөҕөргөөбүтэ. Бары предметтергэ эдэр анал үөрэхтзэх педагогтар сүүмэрдэнэн бэрт тахсыылаахтык үлэлээбиттэрэ.

Үөһэ этэн ааспытым курдук, Александр Николаевич оскуолаҕа быһаччы үлэттэн эрдэ тэйитиллибитэ: 1954 сыллаахха Саха АССР үөрэҕин министрин солбуйааччытынан анаммыта, Дьокуускай куорат ситэриилээх комитетын председателин солбуйааччынан, партия обкомун босхоломмут аналлаах лекторынан балачча уһуннук үлэлээбитэ. Кини эйэлээх бириэмэҕэүлэтэ-хамнаһа балачча үрдүктүк сыаналаммыта: Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха АССР культуратын үтүөлээх улэһитэ, ССРС норуотун үөрэхтээһинин туйгуна буолуон буолта.

Александр Николаевич Чусовской — Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуусэрииактивнайкыттыылааҕа. Сэриигэ 1942 сылтан 1945 сылгадиэрисылдьыбыта: бастаан МоскваанныттанУваровкананГжатсккуораккатиийэкырыктаахкыргыһыыга кыттыбыта. Гжатсккуорат иһинохсуһуугa «Хорсунун иһин» медалынан наҕараадаламмыта. Салгыы3-с Белорусскайфроҥҥа — Вильнюс, Каунас, Инстенбургуонна Кенигсберг куораттар иһин сэриилэһиигэ хорсуннук охсуспута, «Кенигсбери ылыы иһин» медалынан наҕараадаламмыта.

Кини тастыҥ убайа — Николай Николаевич Чусовской… ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1945 сыл ыам ыйын 31 күнүнээҕи Ыйааҕынан немецкэй халабырдьыттары утары охсууу фронугар командование бойобуой сорудахтарын холобурдаахтык толорбутун уонна онно хорсун, геройдуу быһыылары көрдөрбүтүн иһин Николай Николаевич Чусовскойга Советскай Союз Геройун үрдүк аата иҥэриллибитэ, Ленин уонна Кыһыл Сулус орденнара туттарыллыбыттара.

Бу Николай Николаевич Чусовской Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ саха норуотун аатыттан киллэрбит уһулуччулаах кылаатын билинии этэ. Ону мин кэргэмминээн Вера Сергеевнальын 1972 сыллаахха Польша- ГДР автобус маршрутунан туристыы сылдьаммын дириҥник итэҕэйбитим. Берлин куорат бэлиэ сирдэрин көрдөрө сылдьан, куораттан чаас аҥаарыттан эрэ ордук бириэмэнэн айаннаан тиийэр Зеелово дэриэбинэтигэр экскурсияҕа илдьэ сылдьыбыттара. Онно кыракый Советскай Армия сэбилэниилээх күүстэрин музейа баара, музей таһыгар аҕыйах аҕай орудиелар, танкалар, араас атын сэрии сэптэрэ бааллара. Музейга киирэ туһээти кытта кэҥэс соҕус фойеҕа икки истиэнэ былаһын тухары ааннар үрдүлэринэн кыһыл көмүс дуйдаах курдук матырыйаалтан бөдөҥ букваларынан дьоннор ааттара суруллубут этилэр. Экскурсовод ону: «Бу иккис Аан дойду сэриитэ түмүктэнэригэр Берлин куораты штурмалааһыҥҥа Советскай Союз Геройдара буолбут дьоннор», — диэн быһаарбыта. Алфавит бэрээдэгинэн суруллубут быһыылааҕа. Арай биһиги диэки «Чусовской Н.Н.» диэн хараҕым иҥнэ түстэ, сүрдээҕин үөрдүм, долгуйдум. Бу түгэҥҥэ дойдубун — Ньурбабын, дьоннорбун, ытыктабыллаах директорбын Александр Николаевиһы уонна, биллэн турар, саха норуотун киэн туттуута буолбут Николай Николаевич Чусовской геройдуу мөссүөнүн санаан ыллым.

Биһиги бары да — саха дьоно — Чусовской Н. Н. Берлини штурмалааһыҥҥа, Зееловскай үрдэллэри ылыыга хорсун быһыыны көрдөрөн Герой буолта диэн литератураттан ааҕан көтүмэхтик билэр этибит. Мин ол экскурсияҕа сылдьан Зееловскай үрдэллэр немецкэй-фашистскай халабырдыттар арҕахтарын ааныгар сытар саамай күүскэ бөҕөргөтүллүбүт сир буоларын көрбүтүм: үрдэллэрмодьоҕолорунан хас да эрээтинэн уончалыы метр кэтиттээх хаһан дириҥэтиллибит искусственнай үрэхтэр оноһуллубуттар, танкалары тохтотор моһоллортутуллубуттар, аата-ахсаана биллибэт доттар, дзоттар улэлээбиттэр.

Дьэ ол моһоллору туорааһыҥҥа Николай Николаевич Чусовской сахаолонхотун бухатыырыныы холооно суох хорсун быһыытын көрдөрөн,бэйэтин батальонунан харса суох кимэн киирэн, тус бэйэтэ бастаан ол үрэхтэри болуотун быатын иилиммитинэн туораталаан Зееловскайүрдэллэри улахан сүтүгэ суох ылары хааччыйбыта.

   Онно өйдөөбүппүнэн өстөөх арҕаҕын — Берлини – штурмалааһыҥҥа Советскай сэриилэртэн ол испииһэккэ бэлиэтэммит 26 киһи Советскай Союз Геройун үрдүк аатын ылбыттар. Олор истэригэр биһиги биир дойдулаахпыт Н. Н. Чусовской аата кыһыл көмус букваларынан суруллан турарын көрүү олус да долгутуулаах, кэрэ, киһи сүргэтин көтөҕөр умнуллубат тугэн этэ. Николай Николаевич Чусовскойга Правительство үрдүк наҕараадатын туттарарыгар Москваҕа, Кремльгэ Михаил Иванович Калинин: «Эн, саха норуотун уола, икки төгүллээх уонна үс төгүллээх герой буоларгар баҕарабын. Эн хорсун-хоодуот быһыыгынан бүтүн саха норуота уонна биһиги Советскай дойдубут бүтүннүүтэ киэн туттуннун!» — диэбитэ. Оччотооҕуга Бүтүн Союзтааҕы старостанан ааттанар М.И. Калинин алҕабыра, үтүө баҕа санаалара туолбут курдуктар. Александр Николаевич бииргэ төрөөбүт быраата Михаил Николаевич Чусовской Советскай Армияҕа 1942-1944 сылларга сулууспалаабыта, 1943-1944 сылларга бастаан 2-с гвардейскай морской стрелковай биригээдэ туспа автоматчиктарын отделениетын, онтон Хотугулуу-Арҕаа фронт 119-с гвардейскай стрелковай дивизиятын, 2-с Прибалтийскай фронт састааптарыгар рядовой-автоматчик, онтон отделение командирын, взвод командирын көмөлөһөөччүтүн быһыытынан хорсуннук сэриилэспитэ. Сэрииттэн этэҥҥэ эргиллэн үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрэн баран, Бүлүү, Орджоникидзе райкомнарыгар иккис, Кэбээйи, Чурапчы райкомнарыгар бастакы секретарь дуоһунастарыгар, народнай хонтуруол органнарыгар, партия обкомун аппаратыгар, тиһэҕэр «Якутрыбвод» управлениетын начальнигын быһыытынан дьаныардаахтык, улахан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Кини Аҕа дойду сэриитин II степеннээх, «Бочуот знага» орденнарынан, «Германияны кыайыы иһин» уонна атын 9 медалларынан, үс төгүл Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун бочуотунай грамоталарынан наҕараадалламмыта.

 Көр, ити курдук бырааттыы Александр Николаевич уонна Михаил Николаевич Чусовскойдар сэрии толоонугар көрдөрбүт хорсун-хоодуот быһыылара төһө да герой таһымыгар тиийбэтэҕин иһин, ахтылҕаннаах, тапталлаах, төрөөбүт-үөскээбит Сахаларын сиригэр улахан хаана-бааһа суох эргиллэн кэлэн олохторун бүүс-бүтүннүү эйэлээх олоҕу тутууга анаабыттара. Ол курдук Александр Николаевич норуот үөрэҕириитигэр, республика норуотун хаһаайыстыбатын салааларыгар араас идэлээх дириҥ билиилээх специалистары бэлэмнээһиҥҥэ, оттон Михаил Николаевич республика кэккэ оройуоннарын экономиката, культурата сайдыытыгар, ону тэҥэ республика государственноһа бөгөргөөбүтүгэр киллэрбит бөдөҥ кылаата, этэргэ дылы, кинилэри сулуһа суох Геройдар кэккэлэригэр киллэрэри модьуйар курдук…

Эдуард Данилов,

1947-1951 сс. Ньурба орто оскуолатын уөрэнээччитэ,

Ньурба, Горнай улууһун бочуоттаах олохтооҕо,

партия, үлэ, тыыл ветерана.

2000 c.

Кэнчээри кэскилин туһугар / [хомуйан оҥордо П. М. Захарова]. – Дьокуускай : ХИФУ издательскай дьиэтэ, 2015. – С. 313-319.

Егоров Иван Николаевич

(1905 – 1996)

   1905 сыллааххабалаҕаныйыгартөрөөбүт. Кыра үөрэхтээх. Сэрии иннигэр 2-с судаарыстыбаннай холкуоһунай тыйаатырга үлэлээбит. Болуотунньук. 1942 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр Ньурбатааҕы байыаннай комиссариат ыҥырыытынан сэриигэ барбыт. Арҕаа уонна 3-с Белорусскай фроннар 26-с тимир суол биригээдэлэрин 328-с стрелковай пуолкатын 30-с туһунан сөргүтэр тимир суол батальонун рядовой саллаата, муоста тутар болуотунньук. 1944 сыл сэтинньи 3 күнүттэн 1945 сыл алтынньы 3- күнүгэр диэри Горькай куоракка 40 N-дээх УВСР МОВСУ оробуочайынан үлэлээбит. 1946 сыл тохсунньу 7 күнүгэр сулууспаттан босхоломмут. Сэрии кэнниттэн оройуоннааҕы ас кэмбинээтигэр, эт-үүт кэмбинээтигэр, оройуон потребительскай холбоһугар, «Ньурба» сопхуоска болуотунньуктаабыт. Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан, “Германияны кыайыы иһин “, “Бойобуой үтүөлэрин иһин”, «Кенигсберы ылыы иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. 1996 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр өлбүт.

   Из книги : Көмүс үйэ көмүс ааттара / “Ньурба оройуона” МО Култуураҕа Департамена ; хомуйан оҥордо Ю. А. Кириллова. – Дьокуускай : Бичик, 2020. – С. 38-39.

Николаев Афанасий Васильевич

(1920-1996)

1920 сыллаахха ыам ыйын 10 күнүгэр Өҥөлдьө нэһилиэгэр төрөөбүт. 1952 сылтан ССКП чилиэнэ. Ситэтэ суох үрдүк үөрэхтээх. 1948 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал институтун бүтэрбит. 1937 сыллаахтан, Өнөлдьө 7 кылаастаах оскуолатын бүтэриэҕиттэн, Чуукаар нэһилиэгэр сибээс отделениетыгар салайааччынан ананан үлэтин саҕалаабыт. 1938—1941 сылларга Ньурбаҕа орто оскуолаҕа үөрэммит. 1941—1942 сылларга Өҥөл- дьө оскуолатыгар алын кылаас оҕолорун үөрэппит.

1942 сыл бэс ыйыгар Ньурбатааҕы байыаннай комиссариат ыҥырыытынан сэриигэ барбыт. Тимир суол сэриилэрин 2-с саппаас стрелковай пуолкатыгар алын хамандыырдар куурустарын барбыт. Ростов уобалаһыттан сэриилэһэн саҕалаабыт. 3-с Украинскай фронт 15-с туһунан тимир суол биригээдэтин, 1-кы, 2-с, 3-с Белорусскай фроннар 1-кы артиллерийскай дивизияларын састаабыгар Украинаны, Польшаны, Илин Пруссияны босхолооһун, Кенигсберг, Гдынь, Данциг, Штеттин сирдэрин ылыы, Одер анныгар ньиэмэс оборонатын кыргыы кыттыылааҕа. 1944 сыллаахха ыараханнык бааһырбыт уонна 1945 сыллаахха сулууспаттан босхоломмут.

Институту бүтэриэн инниттэн учууталынан уонна оройуоннааҕы үөрэх салалтатыгар салаа сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1952 сыллаахха оройуон сэбиэтин толорор уорган кэмитиэтин сэкирэтээринэн анаммыт уонна бу дуоһунаска 5 сыл үлэлээбит. 1957—1967 сылларга оройуоннааҕы толорор уорган кэмитиэтин култуураҕа салаатын уонна оройуон библиотекатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1967—1975 сылларга бөһүөлэк сэбиэтин толорор уорган кэмитиэтигэр бэрэссэдээтэл солбу- йааччытынан уонна бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит. 1975—1983 сылларга оройуоннааҕы киэһээҥҥии оскуола методиһынан, 1983—1987 сылларга Ис дьыала уорганнарын салаатыгар харабынайынан үлэлээбит.

   Афанасий Васильевич уонтан тахса сыл устата «Сулус эстафетатыгар» көхтөөхтүк кыттыбыт, үгүстүк оскуола оҕолорун, ыччаты кытары көрсүһүүлэргэ сылдьан байыаннай-патриотическай иитии тыын кыһалҕаларын туһунан кэпсээбит.

   Аҕа дойду Улуу сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан, «Бойобуой үтүөлэрин иһин», «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар килбиэннээх үлэтин иһин», «Германияны кыайыы иһин», «Кенигсберы ылыы иһин», «Аҕа дойду Улуу сэриитин 1941—1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Үлэ бэтэрээнэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун икки Бочуоттаах грамотатынан, ССКП оройуоннааҕы кэмитиэтин, оройуоннааҕы толорор уорган кэмитиэтин, ЫБСЛКС оройуоннааҕы кэмитиэтин Бочуоттаах грамоталарынан наҕараадаламмыт. Үрдүкү Главнокомандующай И. В. Сталин 6 Махтал суругун туппут. Оройуон сэбиэтин, бөһүөлэк сэбиэтин депутатынан талыллан үлэлээбит. Ньурба оройуонун, Ньурба бөһүөлэгин уонна СПТУ-3 Бочуотун кинигэлэригэр киирбит. 1996 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр өлбүт.

Из книги : Көмүс үйэ көмүс ааттара / “Ньурба оройуона” МО Култуураҕа Департамена ; хомуйан оҥордо Ю. А. Кириллова. – Дьокуускай : Бичик, 2020. – С. 59-60.

Иванов Редим Никодимович (Эрэдьиин)

1920 сыллаахха дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ, саха, орто үөрэхтээх, “Үһүс пятилетка” холкуос чилиэнэ.

   1942 сыллаахха бэс ыйын 26 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыта. 110- с стрелковай дивия 1291- с стрелковай полкатын младшай сержана. Илиҥҥи Пруссияҕа сэриилэһэ сылдьан, ыараханнык бааһыран, 1945 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр Хайльсберг куорат 210 нүөмэрдээх медсанбатыгар өлбүтэ.

   Хайльсберг куорат арҕаа кытыытынааҕы кылабыыһатыгар байыаннай чиэстээһиннээх көмүллүбүтэ.

Үйэ тухары умнуллубат үтүө ааттар / “Дьаархан нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллии; хомуйан о4орууга 8лэлээбит хамыы7ыйа : А. П. Сектяева [уо. д. а.]. – Дьокуускай : Дани-Алмас, 2020. – С. 20.