Ыам ыйын 8 күнүгэр Чуукаар нэһилиэгэр Кыайыы күнүн көрсө “Тыыннаах история киэһэтэ” диэн кырдьаҕас көлүөнэни кытта Чуукаар нэһилиэгин Улуу Сэрии кэминээҕи историятын төгүрүк остуол тула мустан олорон кэпсэтии буолан ааста. Тэрээһини олохтоох бибилэтиэкэр Клавдия Андреева иилээн-саҕалаан ыытта.
Тэрээһиммит ытыктабыллаах ыҥырыылаах ыалдьыттара сэрии сылын оҕолоро:
Степанов Василий Николаевич
Александрова Анна Моисеевна
Тимофеева Татьяна Никитична
Нэһилиэкпит историятын кэрэһиттэрэ:
— Кыппыгыров Валерий Николаевич
— Алексеев Виктор Алексеевич
— Алексеева Лидия Степановна
— Макарова Светлана Васильевна
Тэрээһин Чуукаар тыа сирин түбэтин аҕа баһылыга Артур Юрьевич Федоров эҕэрдэтинэн арылынна.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Аҕаларбыт, эһэлэрбит, убайдарбыт, бырааттарбыт сэриигэ күүстэрин харыстаабакка хабыр хапсыһыыга киирсибиттэрэ, хорсуннук сэриилэспиттэрэ. Элбэх буойуттарбыт уоттаах сэрии хонуутугар хаалбыттара. Тыылга хаалбыт кырдьаҕастар, ийэлэр, оҕолор сыралаах үлэлэринэн Улуу Кыайыыны уһансыбыттара.
Хорсун буойуттарбыт уонна тыылга бэриниилээхтик үлэлээбит дьоммут килбиэннээх ааттарын үрдүктүк тутабыт, ити туһунан үтүө өйдөбүл көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэ туруоҕа, уопсайынан Улуу сэриигэ кыайыыны уһансыбыт историябыт умнуллуо суоҕа.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Чуукаар нэһилиэгиттэн сэриигэ 94 киһи ыҥырыллан барбыта. Олортон тылланан барааччыта 3 киһи. Сэрии бүппүтүн кэннэ 39 киһи эргиллэн кэлбитэ. Үлэ фронугар биһигиттэн 32 киһи кыайыыны уһансыбыта. Сэрии толоонугар букатыннаахтыы 55 киһи хаалбыта. Онтон хоргуйан 107 киһи суорума суолламмыта.
2021 сыллаахха «Умнуллубат ааттар» диэн И.А.Анисимов хомуйан таһаарбыт кинигэтигэр Ньурба оройуонугар 1941-1945 сылларга өлбүт дьоннор испииһэктэрэ киирбитэ. Бу кинигэҕэ оһолтон, кырдьан, баралыыстаан, дифтерияттан, дизентерияттан, көкөлүстээн, менингиттэн уо.д. а атын ыарыылартан өлбүттэр испииһэктэрэ нэһилиэктэринэн, сылларынан, алфавит бэрээдэгинэн Араспаанньата, аата, аҕатын аата, хаһан өлбүтэ, туолбут сааһа, үлэлээбит миэстэтэ, өлбүт биричиинэтэ, тыллаабыт дьоно, дьыаланы тэрийээччи ааттара киирэ сылдьар. Андайбыкка — 62, Чуукаарга — 140 киһи өлбүтэ сурулла сылдьар. Кинигэни библиотекаттан уларсан көрөөрүҥ, барыта олус чуолкайдык сурулла сылдьар.
Сэрии ыар сылларын эттэринэн-хааннарынан билбит, илэ харахтарынан көрбүт сэрии сылын оҕолоро дьон олоҕор хаһан да умнуллубат ыар кэмнэрин туһунан тэрээһиҥҥэ мустубут нэһилиэк дьонугар, ыччаттарыгар, оскуола оҕолоругар кэпсээтилэр. Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар бэйэлэрин олохторуттан, төрөппүттэриттэн истибит ахтыыларын кытта үллэһиннилэр. Сэрии сылларыгар аччыктааһын, үлэ ыараханын туһунан,Кыайыы күнүн нэһилиэкпит дьоно хайдах көрсүбүттэрин кэпсээн иһитиннэрдилэр.
Чуукаар нэһилиэгин сэрии кэнниттэн олох-дьаһах хайдах барбытын дьонуттан, олорон ааспыт бэтэрээннэр кэпсээннэриттэн тугу истибиттэрин күн бүгүҥҥэ диэри илдьэ кэлбит нэһилиэкпит историятын кэрэһиттэриттэрэ Аҕа дойду Улуу сэриитин сыллара (1941-1945): Тыылга олох, аччыктааһын, фроҥҥа барбыттар тустарынан билиилэрин үллэһиннилэр Чуукаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтоохторо, педагогическай үлэ ветераннара, Арассыыйа Федерациятын, Саха Республикатын үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээн үлэһиттэрэ, учууталлар, Учууталлар учууталлара анал бэлиэ туһааннаахтара. Дойдубут ааспыт олоҕун ыарахан дьылларын аҕам саастаах дьоммут хайдахтаах курдук туруулаһан туораан, бу билиҥҥи уйгу-быйаҥ олох кэлбитин туһунан аныгы көлүөнэ ыччакка өйдөтүөх, билиһиннэриэх тустаахпыт.
Виктор Алексеевич, Лидия Степановна сэрии алдьархайын, Кыайыы өрөгөйүн историяттан кэпсээн иһитиннэрдилэр.
Валерий Николаевич сэрии ыар сылларын чахчыларын, бэтэрээннэрин туһунан уонна“Мантан сэриигэ барбыттара” сэргэлэри туруоруу бырайыак туһунан кэпсээтэ.
Светлана Васильевна аҕатын, ийэтин уордаах сэрии сылларын туһунан кэпсэтэллэрин өйдөөн хаалбытыттан иһитиннэрдэ.
Түмүккэ күндү аҕа көлүөнэ дьоммут үүнэр кэнчээри ыччакка баҕа санааларын оскуоланы бүтэрэн салгыы идэ ылан олоххо туһалаах буолуҥ уонна эйэлээх, дьоллоох олоҕу баҕарабыт диэнэттилэр.
Бу курдук дьоро күннэргэ билиҥҥи эдэр көлүөнэ кырдьаҕас көлүөнэни кытта көрсөн, кинилэр ааспыт олохторун, нэһилиэк историятын туһунан истэн, убаастабылларын, махталларын биллэрдилэр.
Салҕыы төгүрүк остуол кэнниттэн бары «Өйдөбүнньүк чүмэчи» аахсыйаҕа кыттаммыт бүгүҥҥү тэрээһиммит суолтата өссө үрдээн биэрдэ.
Ыам ыйын 9 күнэ – биир саамай сүрүн уонна ытык бырааһынньык. Кыайыы күнэ биһиэхэ – сэбиэскэй норуот тулуурун, дьулуурун, хорсун быһыытын кэрэһитэ. Биһиги, аныгы көлүөнэ дьон, бэйэбитин ити хаачыстыбалар нэһилиэнньиктэринэн ааҕынабыт. Ол да иһин кыайыылаах норуот тулхадыйбат холобурун үйэлэргэ хаалларар, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэр ытык иэстээхпит.
Бу харах уулаах бырааһынньык олохтоммута 81 сыла буолла. Төһө да сыл, хонук аастын, умнуллубат күн. Тоҕо диэтэххэ бу Улуу Кыайыы тугунан да оһоруллубат бааһынан ситиһиллибитэ. Сир үрдүгэр олох баарын тухары, көлүөнэ уларыйан истэҕин да иһин Кыайыы күнэ өрүүтүн даҕаны күүтүүлээх уонна саамай сырдык Бырааһынньык буолуоҕа. Чуукаарбыт сириттэн Ийэ дойдуларын көмүскүүр уоттаах сэриигэ улуу дьоммут саа-саадах тутан хорсуннук сэриилэспиттэрэ. Сорохторо Ийэ дойдуларын иһин тыыннарын толук ууран төрөөбүт дойдуларыгар төннүбэтэхтэрэ. Тыылга хаалбыт дьон бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээн Кыайыы күнүн чугаһаппыттара. Биһиги бары көлүөнэ Албан ааттарыгар сүгүрүйэбит.
Кинилэр хорсун-хоодуот быһыылара, Ийэ дойдуларын өрүһүйбүттэрэ, адьырҕа өстөөхтөн быыһаабыттара хаһан да умнуллуо суоҕа! Кинилэр эйэни аҕалбыт, көҥүлү түстээбит, кэскиллээх дьыалалара биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар, олохпутугар сөҥөр. Кими да, тугу да умнубат биһиги, тыыннаахтар, ытык иэспит! Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!
Клавдия Андреева
