Бэс ыйын 4 күнүгэр Таркаайы нэһилиэгэр саҥа кинигэ сүрэхтэниитин Ньурбатааҕы киин бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ Васильева Р.П., Ноева М.Р. кыттыыны ылан, тэрийсэн киирдибит. Кинигэ биһирэмэ Моргусовтар олус тупсаҕай балаҕаннарыгар олус истиҥник, таһыттан үрүҥ күн, иһиттэн көмүлүөк оһох сылааһынан угуттанан ааста. Ыалдьыттар — кинигэҕэ киирбит геройдар, кинилэр аймахтара, оҕолоро, учууталлар, нэһилиэк баһылыгын солбуйааччы Е.М.Юмшанов….
Киһи дьоло өркөн өйүгэр, тэбэр сүрэҕэр, сылаас ытыһыгар сысталлар диэн өйдөбүлүнэн олох олорор СӨ култууратын туйгуна, Саха Республикатын ытык саастааҕа, «СӨ норуот уус уран айымньытын сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэлээх Таркаайы нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Ньурба култууратыгар Моргусовтар династияларын иһирэх ийэтэ Ирина Ивановна үбүлүөйдээх 80 сааһыгар бар дьонугар, кэнчээри ыччаттарыгар оҥорбут бэлэҕэ — «Дьоллоох дьиэ кэргэн — олох төрдө» кинигэ быйыл Ньурба типографиятыгар бэчээттэнэн таҕыста. 170 сирэйтэн турар кинигэҕэ 46 ахтыы киирбит. Бу мантан 32 матырыйаал ааптар Ирина Ивановна Моргусова бэйэтэ араас кэмҥэ кинигэлэргэ, хаһыаттарга суруйбут ахтыылара. Кинигэ халыҥ тастаах, инники сирэйгэ көмүлүөгүн иннигэр Далбар Хотун, ааптар Ирина Ивановна мэтириэтэ, бүтэһик сирэйгэ 2023 сыллаахха кыһыл көмүс сыбаайбаларын күн оҕолорунаан, сиэннэринээн түспүт Моргусовтар дьиэ кэргэн хаартыскалара. Ахтыылары, суруйуулары сэргэ араас кэмнээҕи хаартыскалар дьиэ кэргэн олоҕун арылхайдык кэпсииллэр.
Ааптар үрдүк үөрэхтээх юрист. Идэтинэн «Ньурба», «Марха» совхозтарга үлэлээбит сылларын таһынан 14 сыл устата Култуура эйгэтигэр норуот айымньытын методиһынан айымньылаахтык үлэлээбитэ. Саха сирин култууратын эйгэтэ кинини биллэр ийэ олоҥхоһут Иванов В.И.-Чиллэ Баһылайы киэҥ эйгэ билиитигэр таһаарбыт үлэһит быһыытынан билинэр эбит буоллаҕына, Ньурба сирэ талааннаах дьон-сэргэ аатын үйэтитээччи, уус-уран баайбытын толорооччулары таһынан уус-уран оҥоһуктарга маастардары кытта ыкса ситимнээхтик үлэлээбит киэҥ билиилээх, үрдүк култууралаах, төрөөбүт дойдуга, үлэлиир үлэҕэ ытык бэриниилээх киһинэн билэбит уонна биллэн турар, ааттаах — суоллаах композиторбыт, уонунан сылларга Таркаайыга бастаан кулуубу, онтон култуура киинин, онтон норуот айымньытын киинин салайбыт директор, саха норуотун култууратыгар, искусствотыгар тугунан да кэмнэммэт кылааты киллэрбит, элбэх ырыа, музыкальнай айымньылар, кинигэлэр ааптардара Афанасий Александрович Моргусов кэргэнинэн…манна өссө эбэбит аҕаларын кэнниттэн Таркаайы култууратын салайбыт улахан уоллара Александр Моргусовы, билиҥҥи директор, саҥа култуура дьиэтин тутуутун туруорсан үлэлии сылдьар кыра уоллара Иван Моргусовы. Ирина Ивановна, Афанасий Александрович Моргусовтар бу күннэргэ, бэс ыйын 9 күнүгэр ыал буолбуттара, аал уоту оттуммуттара 53 сылын бэлиэтииллэр.
Кыргыттара Надежда Александровна Ньурба куорат элбэх хайысхалаах гимназиятыгар учуутал, Татьяна Александровна Намҥа ветеринар-врач. Элбэх сиэн оҕолор кинилэр олохторун күннэтэ киэргэтэллэр.
Биир киһи олоҕунан көлүөнэ, кэм, дойду историятын билиэххэ, үөрэтиэххэ сөп. Бу кинигэ аҥардас ааптар бэйэтин, дьиэ кэргэнин эрэ олоҕун да кэпсээбитинэн интириэһинэй буолуон сөп этэ. Ол курдук 20-21 үйэлэри хаппыт, араас уларыйыылары көрсүбүт, социализмтан — капитализмҥа тиийэ кэм түһүүтүн-тахсыытын билбит икки үйэ кэрэһитэ Ирина Ивановна 80 сыл муспут уопута, алтыспыт дьонун олохторун суруйан үйэтиппитин таһынан инньэ оҕо сааһыттан истэн билбит биир дойдулаахтарын туһунан суруйуулара киһи болҕомтотун күүскэ тардаллар. Семенова Д.Н.-Олоҥхоһут Даарыйа, Васильев Н.В. -Халымыр Хоноһо, Гаврильев С.Ф.-Олоҥхо Сэмэн, Иванов Д.М.-Кээдэй Дайыла, Иннокентьев К.Н.- Тонууһап Кирилэ, Егоров Г.Д.-Тойуктаах Хабыкка курдук ааспыт үйэ саҕаланыыта Таркаайы сиригэр олорбут саха норуотун уус-уран айымньытын илдьэ сылдьыбыт талба талааннаах дьоммутуттан саҕалаан Чиллэ Баһылайбыт, С.А.Зверев — Кыыл уолун ансамблын тойуксута, Москуба куоракка тиийэн саха тойугун иһитиннэрбит Е.М.Иванова -Тойуктаах Дуунньа олохторун, айымньыларын туһунан олус интириэһинэй суруйуулартан саҕаланар кинигэ салҕыы бииртэн биир кэрэ кэпсээннэринэн дойдубут, Таркаайы олоҕун сырдатан барар. Эһэтин Буойун Уйбаан, аҕатын, ийэтин, таайын, убайын, балтын тустарынан суруйуулара 20 үйэ тыа сиринээҕи олоҕун олус күүскэ арыйар, бииртэн биир интириэһинэй түгэннэринэн ааҕааччы болҕомтотун тардар. Маны таһынан учуонайдарбыт К.Д.Уткин-Нүһүлгэн, Н.В. Емельянов Таркаайыга үлэлээбит сылларын, эдэр саастарын туһунан эмиэ бу кинигэҕэ булуоххут. Улуус бастакы кулубата Бүөтүр Силэпсиэп, Кэрэ киһи уола Күүстээх Соппуруон, холкуоһунай тыйаатыр бастакы артыыстарыттан биирдэстэрэ Амматтан Николай Босиков, кэргэнэ Вера уонна да атыттар тустарынан суруйуулар чахчы кыраайы үөрэтиигэ олус туһалаах матырыйааллар.
Хас биирдии матырыйаал, суруйуу, ахтыы «Дьоллоох дьиэ кэргэн-олох төрдө» кинигэ дойдубут историята дьон дьылҕатын нөҥүө… Өр кэмнэргэ култуура эйгэтигэр бииргэ алтыспыт коллегата Н.И. Иннокентьева этэринии «Кырдьыга да, кини саха көмүлүөк оһоҕунуу сылаас дууһалаах, өрүү үтүөнү түстүү, кэрэни ыралыы сылдьар, киэҥ-холку майгылаах, нарын-чараас көрүҥэр сөбө суох күүстээх санаалаах, алаһа дьиэтин иһинээҕи ис бараанын бэйэтэ олохтуур, дьайар» Ирина Ивановна Моргусова олус дириҥ ис хоһоонноох дьоһун кинигэтэ өссө эбии бэчээттэнэн киэҥник тарҕаныан, үүнэр көлүөнэ ыччат дойдутун историятын билиитигэр, үөрэтиитигэр төһүү күүс буолуон, нэһилиэк аайы дьонун-сэргэтин олоҕун кэпсиир, үйэтитэр кинигэлэр элбии туруохтарыгар баҕа санаа күүһүрэр.
Күндү Ирина Ивановна! Үбүлүөйдээх сылгынан, «Дьоллоох дьиэ кэргэн- олох төрдө» кинигэҥ тахсыытынан ис сүрэхтэн эҕэрдэлиибит! Дойдуҥ, дьонуҥ-сэргэҥ туһугар анаммыт олоҕун өссө тупсан-киэргэйэн истин, чэгиэн-чэбдик туруктаах билиигинэн-көрүүгүнэн үллэстэ тур өссө да уһун сылларга, диэн баҕа санаабыт бастыҥын эйиэхэ аныыбыт!
М.Ноева, кыраайы үөрэтэр салаа бибилэтиэкэрэ.
