«Уран кут» литературнай түмсүү 2022 сыллаахха олунньу ыйга Чуукаар нэһилиэгин олохтоох библиотекатын иһинэн тэриллэн үлэтин саҕалаабыта, быйыл тэриллибитэ төрдүс сыла буолла. Түмсүүнү олохтоох бибилэтиэкэр Клавдия Владимировна салайан үлэлэтэр.
Түмсүүбүт араас саастаах, идэлээх, ураты талааннаах суруйар дьонтон турар. Айар-суруйар түмсүүбүт арыллыаҕыттан элбэх айар куттаах дьон алтыһан, төрөөбүт тыл умсугутуулаах угуйар, айар күүһүгэр абылатан, хомоҕой хоһооннору хоһуйан, суруйан таһаараллар.
Литератураны, чуолаан поэзияны сөбүлээччилэр түмсэн, нэһилиэк культурнай олоҕор кыттыһан үлэлиибит. Дьон өйүгэр-санаатыгар хатаннын диэн үгүс оҕону, үөрэнээччини, тэрилтэ үлэһиттэрин, норуот айымньытын дьиэтин специалистарын түмэн, биир сүбэнэн үлэни тэрийэбит. Түмсүүбүтүгэр утумнаахтык айар үлэнэн дьарыктанан, өрөспүүбүлүкэҕэ тэриллэр араас күрэстэргэ кыттан кыайыыны ситиспит хоһоонньуттардаахпыт.
2023 сыллаахха түмсүүбүт айар эйгэлээхтэрин хоһооннорун түмэн «Уран кут» — диэн түмсүүбүт бастакы хомуурунньугун бэчээттэтэн таһаартарбыппыт. Айар куттаах түмсүүбүт дьоно тапталлаах дойдуларын кэрэ айылҕатын, сирин-уотун, дьонун-сэргэтин, олох, таптал туһунан ис-киирбэх хоһооннору суруйаллар. Хомуурунньукка Тимофеева Евдокия Иннокентьевна, Васильев Александр Михайлович-Арчын, Егорова Маргарита Егоровна, Алексеева Раиса Дмитриевна – Адаайа, Васильев Иннокентий Михайлович, Лидия Алексеева-Седалищева, Прокопьев Михаил Михайлович – Абаҕан, Казакова Надежда Степановна, Кириллина Вера Васильевна, Яковлев Гаврил Матвеевич, Мартынова Сардана Александровна, Алексеева Вероника Владиславовна, Яковлева Парасковья Гаврильевна хоһоонноро киирбиттэрэ.
«Уран кут» литературнай түмсүү тэриллэн, үлэтин саҕалыырыгар Амматтан биһиги биир дойдулаахпыт, ытыктыыр, айар куттаах киһибит Евдокия Иннокентьевна Тимофеева эҕэрдэтин, анаабыт алгыс тылларын үллэстэбит. Төрөөбүт Чуукаарбар “Уран кут” литературнай түмсүү тэриммиттэрин сэргээммин алгыспын анаабыт, кэс тылбын кэккэлэппит хоһооммун –ыыттаҕым буоллун!
Чуукаарга номох буолбут “Талба Татыйаана” төрөөбүт “Оҕуруоттааҕар” аҕата Ырыа Дарыбыан үйэтин моҥообута. Оҕо эрдэхпиттэн ыһыахтарга, быыбарга атын да дьоро күннэргэ: норуот ырыаһыта Никифор Григорьевич Иванов –Сыҕаан, Иван Федоров –Алхай, Петр Васильевич Семенов – Кус Бүөтүрэ, Семен Алексеевич Иннокентьев – Кэлэҕэй уола, о.д.а. кэлэн ааһар оһуохайдьыттар түһүлгэлэригэр хаамсыбыт үөрүүлээх түгэннэрдээҕим. Оскуолабытыгар 1964 – 1967 сс. саха тылын үөрэтэр учуутал Семен Михайлович Ефремов литературнай куруһуогар дьарыктанарбыт. Онно хоһоон конкурсугар Вася Нехоруков (Дылбаны) бастакы, мин иккис миэстэлэһэн үөрбүттээҕим. Суруйааччы П.Я.Прокопьев – Прокопий Чуукаар үүммүт сирэ буоллаҕа. Онон Чуукаар «Уран кут» түмсүүтүгэр өҥ үүнүүлээх кырыһы алҕаатаҕым буоллун!
ЧУОРДУК ТУОЙУҤ ДУУ!..
Сунтаар киһитэ аат ааттаан
Сурах хоту ирдээн булан:
Умсугуйа хайҕаан туойбут
Уос номоҕор туомтуу баайбыт-
Тылын ууһун тиһэн ааспыт
“Талба Татыйаанатын”
Аҕалаатар дуу аҕата
Ааттаах — суоллаах айбыта:
“Ыллаан баран төннөөр дуу,”- дэппит
Ырыа Дарыбыан эһэҕит Ытык төрүккүт – уускут
Ыччаттара буоллаххыт!
Чуукардар, дьэ, эрэ Чуордук туойуҥ дуу –
Чугдаара ыраахха Чуопчаарыҥ уруйдуу!
Хоммут уоскутун Хоҥнорон хамсатыҥ,
Хомоҕой тылгытын
Хостооҥҥут хоторуҥ!
Сыалаах сыҥааххытын
Сыыйа сыыдамсытыҥ
“Сыҕаан Никииппэр дьиҥ Сыдьааннара,” – дэтиҥ!
Айар тыл абылаҥа Аргыстаах буолуҥ –
Иэйэр сүрэх илдьитэ Итэҕэтэ турдун!
Сүрэххит баҕатын
Сүһүөххүт эрэ уйдун,
Сүүрүктээх уу тэҥэ
Сүбэ–соргу үмүөрдүн!
“Уран куккут” умсулҕана
Утуйар уугутун уйгууртун,
Айар абылаҥ айылгыта
Амарахтык манньыйдын!
Туойбуккут торума
Томтойо туоллун,
Айбыккыт сүмэтэ
Амтаннаах буоллун!
Атын айах айдаанын
Алҕас сүһэн ылымаҥ –
Туора киһи туһаҕын
Туура тутан ааһымаҥ!
Үлүһүйэн өҥөр киирэн
Үтүктээйи буолумаҥ,
Уора–көстө умньаан ылар
Уларсыык аатырымаҥ!
Бэйэҕит эрэ туспа
Бэлиэ чуор куоластаах,
Биллэр-көстөр көнө
Бэргэн–тэргэн суоллаах
Бичийэр бэртэрэ
Буолларгыт ханнык!
Буочаргытын бигээн көрө
Булуннаргыт ыраастык!
Уйулҕаҕыт уһуктан
Уратытык хоһуйуҥ,
Чуукааргытын ааттатан
Чуордук чоргуйуҥ!
Бэрт былдьаһар диэни
Билимэҥ төрүкү –
Үтүөнэн күрэстэһэ
Үллэстиҥ үөрүүнү!
Ньургуһуна күп-күөх суугун
“Ньурба уоттарын” утумнааҥ,
Ньургун дьоно тэлбит суолун
Ньуурун өссө дьоһун дуйдааҥ!
Ыраахтардыын ыҥырсыҥ,
Чугастардыын чуоҕуһуҥ!
Төрүт тылбыт биир эрэ –
Түмсүҥ бииргэ кини тула!
Сэттэ мыраан нөҥүө түһэ
Сураххыт дуорайдын!
Сэттэ туомнаах кинигэ
Сүгэһэргэ төргүүлэниҥ!
Алгыс баһын арыылаан
Аллаахтык айаннааҥ,
Айымньыларгыт киэҥ
Аартыктарын арыйтааҥ!
“Уран кут” түмсүүгүт
Уһун суолга туруннун!
Уйан дууһа туругун
Уйгууртун ап – хомуһун!
Сэттэ оройдоох мырааҥҥыт
Сэргээн үөһэ тыыннын,
“Эбэ” дэппит ытык күөлгүт
Эмиэ “Сээн!” – диэтин!
Илин эҥэр иэҕиллэн
Эҕэрдэтин эттин,
Хоту дойду холбоһон
Хоһоонунан хардардын!
Соҕурууттан ирдэһэн
Сураҕалаһа турдуннар, Арҕааттан айах атан
Айхалларын тиэртиннэр!
Олунньу 2023с., Амма
Түмсүүбүт тэриллэн үлэтин саҕалыаҕыттан суруйар-дьүһүйэр дьоҕурдаах дьоннорбут Лидия Алексеева-Седалищева “Ымыыларбар кэпсээним”, Маргарита Егоровна Егорова “Окоолорум-хоһооннорум, оҥоойуктаах отоннорум”, “Туойабын Чуукаарым туонатын” Александр Васильев- Арчын “Хоһооннорум- иэйиилэрим” айымньылара кинигэ буолан бэчээттэнэн тахсыбыттара.
Айар тылы иҥэриммит айар куттаах дьоммут саҥа ааттара өссө да иһиллиэхтэрэ, саҥа айымньыларынан ааҕааччыны сэҥээрдиэхтэрэ. Айар аартыктара арыллан, сытыы бөрүөлэрэ сыппаабакка суруйа туруохтара.
Клавдия Андреева
