Таайым Семен Аввакумович Иудинов 1916 сыллаахха Дьиэрэҥнээхэ тѳрѳѳбүтэ. Сэрии саӄаланыан иннинэ 1930 сыллаахха Чаппанда түѳрт кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. Онтон Куочай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар бэһис кылааска интернакка олорон үѳрэнэн истэӄинэ, оскуола Ньурбаӄа кѳспүтэ. Онуоха эбии үѳрэнэригэр биир ынах уонна биир буут арыы кѳрдѳѳбүттэрин кыайан биэрбэккэ уурайбыта.
Кэлин МТС-ка трактористар курстарыгар үѳрэнэн Чаппандаӄа сир оҥоруутугар ѳр сылларга үлэлээбитэ. Трактористар курстарын туйгунунан бүтэрэн тыа хаһаайыстыбатын комиссарыттан кѳстүүм уонна бачыыҥка бириэмийэ ылан турардаах. «Улуу Сыһыы», «Арӄаа Сахаарап», «Кыым» бааһыналарын оҥорсубута. Салгыы «Бѳкүнэй», «Ыт эттээх», «Маар Күѳл», «Бэрэ», «Уһунча» сирдэрин бааһына оҥортообута. Хонууга трактористыы сырыттаӄына Салтааны колхозка биригэдьиринэн туруораллар, онтон суоччуттуур. Олох ыараабыта, сүѳһү эмкар ыарыыттан ѳлүүтэ, аһыыка туруута, уот кураан кэлэн дьон бѳӄѳ хоргуйуута саӄаламмыта. Онно элбэхтик сүүрэн-кѳтѳн сүѳһүнү эмтэтиигэ, аһыыканы утары үлэӄэ дьону туруоруу олус ыарахан этэ диэн Семен Аввакумович ахтара.
Ити кэмҥэ колхоз председателинэн Герасимов диэн олус кытаанах киһи үлэлиирэ. Tѳhѳ эмэ ыскылаакка бурдук бѳӄѳ баарын үрдүнэн ыалларга биэрбэт этилэр. Кыратык бурдук атаӄын эрэ нэрээттээн биэрэллэрэ.
Семен Аввакумович колхозка 40 киһилээх комсомольскай тэрилтэ секретара этэ. Онон улаханнык туруорсан, айдааран биэс тонна бурдугу ылан оӄонньотторго тартаран лэппиэскэ оҥорторон үлэһиттэргэ түҥэтэллэрэ. Ол үрдүнэн аһылык тиийбэт этэ. Председателбит олохтоохторго сыһыана куһаӄан, наадыйбат буолан ити саӄана «Ленин суола» колхозтан 172 киһи хоргуйан ѳлбүтэ диэн олус хараастан туран, Сэмэн тыыннаах эрдэӄинэ ахтар этэ. Туруорса, сүүрэ-кѳтѳ сатаабыппыт да кыайбатахпыт, хата бэйэбитин хаайыыга ыытыах курдук куттууллара. Ол да гыннар элбэх киһини, ыаллары хоргуйан ѳлүүттэн быыһаабыппынан киэн туттабын диэн кэпсээбитэ.
Бириэмэ ирдэбилинэн кэлин сельсовет председателинэн Аввакумов Аввакум Давыдович талыллыбыта. Онно Семен Аввакумович секретарынан үлэлии сылдьан 1941 сыллаахха сэриигэ барбыта. Ийэм этэринэн быраата Сэмэн сэриигэ барартан куттамматаӄа, «барабын уонна кыайан-хотон дьиэбитигэр кэлиэхпит, ийэ дойдубутун кѳмүскүү барар ытык иэспит буоллаӄа», — диэн толлубат, бойобуой санаалаах үһү. Сэриигэ борокуотунан, поеһынан айаннаан түѳрт уон хонугунан Сталинград аттыгар уоттаах кыргыһыыга киирэргэ бэлэмнэнии киинигэр тохтотоллор. Онно нэдиэлэ курдук бинтиэпкэнэн ытарга, гранатаны сатаан быраӄарга үѳрэтэн баран, сэриигэ киллэрбиттэр. Хата кыра да буоллар үѳрэхтээх буолан нууччалыы билэрим абыраабыта диэн кэпсиирин истэрбит. Өстѳѳхтѳртѳн хас да кыра дэриэбинэни, үс куораты босхолообуттар. Онно утарыта киирсии ынырык этэ диэн ахтара. Өстѳѳх саллааттара улахаттара, тѳрѳлкѳйдѳрѳ да бэрдэ, киһи саллар түгэнэ буолбута. Улахан сэриигэ киирсиигэ булгуччу кыратык арыгы иһэрдэллэрэ абыраабыта. Эдэр уонна бэйэтин лаппа кыанар, илиинэн уонна ыстыыгынан киирсиигэ сымса буолан хас да немец саллааттарын суулларбыта. Ити кыргыһыыга сиирэ-халта элбэхтик бааһыран госпитальга киирэн тахсыбыта. Биир кыра куораты босхолооһуҥҥа хорсун быһыыны кѳрдѳрбүтүн иһин «Бойобуой үтүѳлэрин иһин» мэтээлин сэрии хонуутугар ылбыта, ыстыыгынан киирсиигэ хорсунун иһин рота командирын «Махтал суругунан» бэлиэтэммитэ.
Биирдэ эмиэ куорат иһигэр ыстыыгынан уонна илиинэн киирсии кэмигэр биир немеһи кытта сүүс-сүүстэринэн утарыта харсан дѳйѳ сыппыттаах, хата, Сэмэн немецтээӄэр эрдэ ѳйүн булан тура охсон, киһитин боччуйан тыыннаах хаалбыт. Итинник араас ыксаллаах түбэлтэӄэ түбэспитин элбэхтик кэпсиир этэ. Сэриигэ сылдьан дьонугар үс муннуктаах түѳрт суругу ыыппытыттан биирэ кэлбэтэх, үhэ хойукка диэри сылдьан баран сүтэн хаалбыттар. Ити курдук Орловскай, Калининградскай, Ивановскай уобаластар куораттарын, сэлиэнньэлэрин босхолоһон, Курскай, Белгород, Харьков уоттаах сэриилэригэр охсуһан, ортотунан ааһан, Сталинград оборонатыгар кыттан сэриилэһэ сылдьан илиитигэр, атаӄар улаханнык бааһыран 1943 сыллаахха дойдутугар II группалаах инбэлиит буолан тѳннѳн кэлэр.
Хорсун буойун түѳһүгэр Аӄа дойду сэриитин маҥнайгы степеннээх ордена, хас да бойобуой мэтээллэр киэргэтэллэр. Сэрииттэн кэлэн баран Семен Аввакумович Иудинов нэһиилэ олорор колхоһун атаӄар туруорсууга, уопсай үлэни тэрийиигэ ылсан үлэлээн барар. Урукку үѳрүйэӄинэн эмиэ биригэдьиирдиир, ыскылаат сэбиэдиссэйэ буолар. Ити курдук дьон туһа, үлэм диэн баран сарсыардаттан киэһээҥҥи диэри колхоз үлэтин тэрээһиниттэн, кини үүтүн, этин ааӄыыттан, үлэ дьонун ортотуттан арахпат этэ. Онтун туоһулуур хайӄабыл лиистэрэ, грамоталара олус элбэхтэр. Ол аата буойун-саллаат тыылга үлэ фронугар да кэлэн инники кэккэӄэ сылдьыбыт эбит.
Кырдьаӄас саллаат сэриигэ ылбыт бааһырыылара бэргээн, 1996 сыллаахха Улуу Кыайыы 55 сылын бэлиэтээн баран олохтон барбыта. Кини олоӄун дьоно-сэргэтэ, оӄолоро, сиэннэрэ салгыыллар. Олох салӄанан бара турдаӄа ол. Дьэ, ити курдук кылгастык ахтан-санаан аастахха, буойун-саллаат, куруук саллаат, бэриниилээх үлэһит, салайааччы быһыытынан элбэх үтүѳлээх — ѳҥѳлѳѳх эбит диэн түмүккэ кэлэӄин.
2000 сыл.
Мартынов А. И. Суостаах сэрии саллааттара: Ахтыылар. – Дьокуускай: 2005. – С. 16-18.
