Биһиги нэһилиэкпитигэр олорбут сэрии, тыыл, үлэ бэтэрээнэ Антонов Семен Матвеевич 1899 (1906?) сыллаахха Омолдоон нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.

1969 сыллаахха биһиги оскуолабыт оҕолоро уонча сэрии, тыыл бэтэрээннэриттэн ахтыы хомуйан суруйбут тэтэрээттэрин миэхэ 90-с сылларга тиксэрбиттэрэ. Ол тэтэрээккэ бэрт кылгастык да буоллар Семен Матвеевичтан бэйэтиттэн ыйытан суруйбуттара эмиэ баар.

Онно оҕолор маннык суруйбуттар: «Бииргэ төрөөбүт биэс бырааттыы этилэр. Ийэлэрэ Сэмэн олох кыра эрдэҕинэ өлбүтэ. Биэс тулаайах хаалбыт оҕолор аҕалара таһаҕас таһан ылбыт харчытынан аһаан олорбуттара. Уол улаатан баран «Куйбышев» аатынан холкуоска от охсооччунан киирбитэ. Кини ол сылдьан 1942 сыллаахха атырдьах ыйыгар фроҥҥа барбытa.

Семен Матвеевич Ленинградка сэриилэһэ сылдьан атаҕар бааһырбыта. Онон госпитальга 2 аҥар ый кэриҥэ сыппыта. Онтон тахсан баран Арҕаа фроҥҥа сэриилэһэ сылдьан аны окумалыгар бааһырбыта. Ол бааһыран госпитальга 1,5 ый кэриҥэ сыппыта. Үтүөрбүтүн кэннэ тутууга ыыппыттара. Семен Матвеевич сэрии бүтүөр диэри салгыы тутууга, үксүн уот-буулдьа аннынан муосталары тутууга сылдьыбыта.

Семен Матвеевич билигин фермаҕа бостууктуур. Кини сэриигэ сылдьыбытыгар 5 мэтээллээх: «За боевые заслуги», «За взятие Кёнигсберга», «За победу над Германией», «За победу над Японией», «50 лет Вооруженных сил СССР».

Былыр бандьыыттааһын саҕана Чаппандаҕа үрүҥнэр кэлэ сылдьан Угаар атыыһыты көрдөөбүттэр. Угаар уҥуоҕа диэн Сымалаах сайылыгын арҕаатыгар баар. Атыыһыт икки кыыстаах эбит. Биирэ Айанньыт Охоноос кэнники ойоҕо Настаа, иккиһэ — Бөттөгөр Өлөксөй бастакы ойоҕо, улахан уола Хабырыыс (Антонов Гаврил Алексеевич) ийэтэ. Сэмэн аҕата ол саҕана Чаппандаҕа таҥара дьиэтигэр оһох оттооччу эбит. Сэмэн оччолорго улааппыт эдэр уол, аҕатыгар көмөлөһө сырыттаҕа буолуо. Бандьыыттар дьиэҕэ киирэннэр «Угаар атыыһыты көрбүккүт дуо», — диэн туоһуласпыттар. «Көрбөтөхпүт, ханна баарын билбэппит» — диэн буолбут. Тойонноро тахсан иһэн Сэмэни көрөн:

— Бэйи, бу уол билэрэ буолуо. Нокоо. Угаар атыыһыты билэҕин дуо? — диэн бардьыгынаан баран түөскэ аспыт.

— Дуоппайымаат, биллэрбин да эппэппин! – диэн уоллара өрөлөhө түспүт.

— Ээ-э?! Өссө туох диигин?!

Бандьыыттар икки илиитин кэдэрги тутан, илдьэ барыах курдук буолбуттарыгар Сэмэн аҕата ыксаан:

— Ээ, тойотторуом, ити акаары уолу кытта аахсымаҥ. Ити бэйдиэ, ыал устун сылдьар уол, — дии охсубут.

Ити курдук, эдэр оҕотук сааһыгар Сэмэн бандьыыттарга өрөлөһөн өлө сыспыт диэн кэпсииллэр. Бастакы кэргэнэ өлбүтүн кэннэ хаалбыт соҕотох кыыһын Марыысканы Ыт Эттээххэ олордохторуна, биэстээх-хастаах оҕону Дьиикимдэ эбэтин хайа эрэ өттүнээҕи алааска олорор өлбүт кэргэнин ийэтэ «Сиэммин аҕалыҥ», — диэбитигэр эбэтигэр хонноро ыыппыттар. Үлэтиттэн киэһэриитэ кэлбит Сэмэн оҕону онно ыыппыттарын сөбүлээбэтэх. Онон олох хараҥарыыта атынан баран оҕотун хоннорбокко төттөрү сылгылаан кэлбит. Арай сарсыныгар истибиттэрэ, ол өлбүт кэргэнин дьоно (Марыыска ийэтинэн эбэтэ аах) ол түүн бары умайан өлөн хаалбыттар. Дьэ, ити курдук аҕа (бэйэтэ да билбэтинэн, сүрэҕэ таайан эбитэ дуу?) соҕотох оҕотун быыһаан турарын туһунан кэпсииллэр.

Сэмэн 1942 сыл бэс ыйыгар сэриигэ барар бэбиэскэ туппут. Дьонноро Сэмэммит – эрэйдээхпит үөрэҕэ суох киһи, нууччалыы “чот” да диэни билбэт, сэриигэ тиийээт да өлөрө буолуо, онон уонна кинини көрбөппүт  диэн аһыйыы бөҕөнү аһыйан уонна эрдэттэн эргиллибэт диэн букатыннаахтык быраһаайдаһан атаарбыттар. Сэмэн эдэригэр, Николай Николаевич Мартынов этэринэн, эт чаллах быраата Чой Бөҕөтөөҕөр (Антонов Егор Матвеевич) модьу-таҕа, кыайыгас-хотугас, баабый, силиргэх курдук киһи эбит. Аҕата Бойуокка, сааһырбыт оҕонньор киһи, сыарҕаҕа 200 литрдээх кыраһыыннаах буочуканы таах көтөҕөн уурарынан биллэр эбит. Онон уолаттара эмиэ сэниэлээх дьон этилэр диэн кэпсиир буолаллара.

Сэмэн үлэһитэ, кыайыгаһа, чахчы көнө, киэҥ көҕүстээх, көлүүр оҕуһун курдук киһи эбит. Сэриигэ сылдьан Сэмэн бааһырбыт табаарыстарын таах кэтит көхсүгэр сүгэн кэбистэ да, кыбынна да ыһыктыбат, тиэрдиэхтээх сиригэр тиэрдэн төннөр эбит. Ол иһин ханна да тиийэн сэриилэстэ да, «друг Семен!» — дии-дии куруук ыйан-кэрдэн, тыла суох киһи курдук илиитинэн-атаҕынан кэпсэтэр табаарыс дьоннордоох буолар эбит. Төһөлөөх тиити батырҕаччы кэрдибитэ, төһөлөөх бэрэбинэни сүкпүтэ-көтөхпүтэ биллибэт. Биирдэ эмэ иэйдэҕинэ: “Сэриигэ муоста оҥоро охсор этибит, уот-буурҕа, снаряд ардаҕын быыһыгар. Дьэ, үчүгэй сүгэлээх этим… арыт ытыалаһарбыт.. сүүрүү-көтүү… күһүҥҥү, сааскы ууну-хаары кэһии, тымныыга тоҥуу-хатыы, куйааска буhyy-хатыы…», — диэн кэпсиирэ үhү. Саллаат хаста-хаста өлө сыha-cыha тиллибитин, хара көлөһүнэ иэнинэн сүүрбүтүн ким ааҕан ситиэ баарай, сэрэйиэххэ эрэ сөп…

Yhүc рейх саамай күүскэ бөҕөргөтүммүт кириэппэс-куоратын Кёнигсберы штурмалааһыҥҥа актыыбынайдык кыттыбыт Семен Антонов 1944 сыллаахха бааһырбыта уонна 3476 N-дээх эвакогоспитальга эмтэнэн үтүөрбүтүн кэннэ аны илин ыытаннар Японияны кытта сэриигэ кыттар. Сэмэн ол курдук Порт-Артурга тиийэн сэриини түмүктүүр.

Саллаат 1945 сыл алтынньы 23 күнүгэр демобилизацияланан алаһа дьиэтигэр тыыннаах эргийэн кэлбитэ. Сэмэн ити курдук хаста да бааһыран, хорсуннук сэриилэһэн,  фронтан саллаат эрэ барыта ылбат. «Бойобуой үтүөлэрин иһин» бойобуой мэтээллээх кэлбитэ. Бу мэтээли үөрэҕэ суох саха саллаатыгар мээнэ бука биэрбэтэхтэрэ буолуо диэн сэрэйиллэр.

Сэмэн бииргэ төрөөбүт быраата Мэхээлэ 1944 сыллаахха бэс ыйын 29 күнүгэр сэриигэ бэбиэскэ тутан барбыта. Дьонноро Мэхээлэни нууччалыы холкутук кэпсэтэр диэн кинини булан сылдьыа диэн атааралларыгар эргийэн кэлэригэр эрэх-турах эрэнэ хаалбыттара. Ол эрэн дьылҕа хаан оҥоһуута кытаанах… Кыһыл Знамялаах 305 гвардейскай Н-Днестровскай стрелковай полка ытааччыта гвардия рядовойа Антонов Михаил Матвеевич сэрии бүтэрэ олох аҕыйах хонук хаалтын кэннэ — 1945 сыл муус устар 11 күнүгэр Австрияны босхолуу сылдьан өлөн Вейхсельбаум диэн сэлиэнньэҕэ байыаннай чиэстээһининэн көмүллүбүт (пааматынньгын нүөмэрэ 153). Мэхээлэ Антонов билигин,  «Куйбышев» аатынан холкуос урукку холкуостааҕа, Чаппандаттан сэриигэ баран өлбүттэр испииһэктэригэр киирэ сылдьар.

Семен Матвеевич сэрииттэн кэлэн да баран холкуос, сопхуос саамай кытаанах үлэтигэр төбөтүн оройунан түспүтэ. Кэлин биэнсийэҕэ тахсар сааһын лаппа aahaн баран биирдэ бочуоттаах сынньалаҥҥа олорбута.

«Коммунизм суола» 1972 сыллааҕы от ыйынааҕы нүөмэригэр «Оттуу сатыыбыт, оттуохпут даҕаны» диэн ааттаах «Ньурба» сопхуос Дьиикимдэ биригээдэтин биригэдьиирэ Никита Акимович Мухоплев интервьюта бэчээттэммит. Онно манныгы ааҕабыт: «Антоновтаах звенолара 170 гектар сири оҕуста. 20 туонна оту кэбистэ. Биһиги маны билиҥҥитэ үчүгэй көрдөрүүнэн сыаналыыбыт. Алта киһилээх илии звенотын пенсионер Семен Матвеевич Антонов салайар. Звено отчуттара 150-ча бугулланнылар». Итинтэн да көстөрүнэн туруу үлэһит, кырдьаҕас саллаат 70-нын ааһан да баран сопхуоһугар төһө кыайарынан көмөлөһө сылдьыбыт эбит. Бу ыарахан илии үлэтин кини бэйэтин курдук хатарыылаах эрэ дьон тулуйан эрдэхтэрэ.

Семен Матвеевич туһунан билигин Дьокуускай куоракка олорор сиэнэ, педагогическай үлэ бэтэрээнэ Михайлов Артур Николаевич бу курдук ахтар: «Биһиги эһэбит Антонов Семен Матвеевич соҕотох кыыһыгар Мария Семеновнаҕа — биһиги ийэбитигэр 80 сааһыгар чугаһаан баран олоро кэлбитэ. Оччолорго мин орто кылаастарга үөрэнэрим. Ийэбит уон оҕолоох Герой-ийэ этэ. Аҕабыт Михайлов Николай Михайлович «Ньурба» сопхуоска тырахтарыыс буолан күн солото суоҕа, хараҥаттан хараҥаҕа диэри үлэлиирэ.

Онон дьиэ ис-тас үлэтэ үксэ биһиэхэ — оҕолорго сүктэриллэрэ.

Оччотооҕу ыал сиэринэн хотонноох, уонча сүөһүлээх, сибиинньэлээх, сылгылаах буоларбыт.

Эһэм кэлиэҕиттэн өрө тыыммыппыт, үлэбитин үмүрүтэр, дьаһайар, сүбэлиир киһилэммиппит. Кини бүгүрү үлэһит, сатабыллаах буолан элбэххэ үөрэппитэ. Туттар сэппитин-сэбиргэлбитин барытын оҥорон биэрэрэ уонна хайдах оҥорорго үөрэтэрэ. Сайын аайы аҕабытын ыраах үлэлэтэ ыыталлара, ол иһин ийэбитин кытта оҕолор илиинэн оттуур буоламмыт от үлэтэ кыайтарбакка эрэйдээччи. Эһэбит барахсан кэлиэҕиттэн кыраабылбытын, оҥортоон, хотуурбутун таптайан, аһара үчүгэйдик сытыылаан абыраабыта. Кини биир баһылаабыт дьарыга мас суорааһына этэ. Көрбүт дьон суорара ырааһын, көнөтүн сөҕөллөрө, пилорамаҕа тахсыбыт курдук дииллэрэ. Ол мастарынан гараж туттубуппут уонна улахан сиэнигэр дьиэ туппута. Ити тутуулар билиҥҥэ диэри туһалыы туралларыттан үөрэбит.

Билигин санаатахха, сэрии ыар тыынын этинэн-хаанынан билбит киһи олоҕун бүтэһик күннэригэр диэри ыарахан үлэттэн чаҕыйбакка оҕотугар, сиэннэригэр көмөлөһө да сылдыбыт эбит. Мин 1984 сыллаахха саас аармыйаҕа барарбар эһэм мас суора хаалбыта. Онтон саҥа тиийэн сулууспалаан эрдэхпинэ эһэҥ суох  буолла диэн куһаҕан сурах (телеграмма) кэлбитэ. Эһэбит сэрииттэн мэтээллээх кэлбит этэ. Атаҕар, илиитигэр уонна чэчэгэйигэр оскуолак суоллара баар этилэр. Ону оҕо сылдьан сөҕө көрөрбүт. Эһэм үөрэҕин кэлин олохпор элбэхтик туһанным, дьону да үөрэттим. Кини дьулуурун, сатабылын, үлэһитин, көнө-судургу майгытын өрүү холобур оҥостобун. Икки оҕолоохпун, минньигэс сиэннэрдээхпин. Оҕолорбор, сиэннэрбэр эһэбит туһунан өрүү киэн тутта кэпсиибин. Биһиги баарбыт тухары эһэбит Семен Матвеевиһы ахта-саныы, киниэхэ махтана сылдьыахпыт. Дьэ, кырдьыга Сэмэн, Семен Матвеевич олус сэмэй саха киһитин чэпчэкитэ суох олоҕун олорон ааспыта. Олох эдэр сааһыгар таптыыр кэргэнэ эрдэ өлөн кыра саастаах кыыс оҕолоох огдообо хаалар. Аны сэрии ыар сыллара, хаста да бааһырыы, аны эйэлээх олоххо да эргиллэн холкуос, сопхуос хаһан да бүппэт саамай ыарахан үлэлэрэ — илии сүгэтинэн мас кэрдии, илии эрбиитинэн саһаан эрбээһин, бэрэбинэ суоруута, тутуу үлэтэ, ферма бостууга, илиинэн от оттооһуна. Сэмэн манна барытыгар дэгиттэр этэ…

Аны кини тыыннааҕар сэрии, тыыл бэтэрээннэрин улаханнык чиэстиир, бочуоттуур диэн суоҕун кэриэтэ этэ. Онон сэрии уотун ортотунан ааспыт сэрии саллаата туох да чэпчэтиини туһаммакка, кимиэхэ да тугу да көмөлөһүннэрбэккэ, кимиэхэ да ыарык-баттык буолбакка, кими да көтөхтөрөн — ыарыылатан эрэйдээбэккэ олорбут олоҕун курдук сэмэйдик, сүһүөҕэр тура сылдьан ыарыы бөҕөтүн тулуйа сылдьан, кимиэхэ да үҥсэргээбэккэ, кимиэхэ да бэйэтин туһугap тугу да туруорсубакка бу орто дойду олоҕуттан чуумпутук барбыта. Олоҕун бүтэһик сылларын, саамай мөлтүүр, ыарытыйар кэмигэр баар суох оҕотугар Марыыскатыгар (Герой-ийэ Михайлова Мария Семеновнаҕа) аҕыйах сыл олорбута.

Сэрии бэтэрээнэ Семен Матвеевич чороҥ соҕотох оҕотуттан Марыыскатыттан (Герой-ийэ Михайлова Мария Семеновна) 12 оҕоттон билигин хаалбыт 9 сиэннэрэ ыал буолан Дьокуускайынан, Бүлүүнэн, Ньурбанан, Сунтаарынан, Үөһээ Бүлүүнэн олороллор. Кинилэр билигин бэйэлэрэ дьоһун-мааны ыал, элбэх сиэн эһэлэрэ, эбэлэрэ буолан дьоллоохтук олороллор. Тапталлаах эһэлэрэ, хос эһэлэрэ, хос-хос эһэлэрэ хаанын тоҕон туран көмүскээбит эйэлээх олоҕор олороллор уонна күн-түүн эбиллэн саллаат олоҕун салгыыллар.

Светлана ПАВЛОВА, сүрүннуүүр бибилэтиэкэр,

СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ,

СӨ Бэрэсидьиэнин

И.И. Крафт аатынан бириэмийэтин лауреата,

Дьиикимдэ сэл.

Павлова С. Н. «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээл кавалера этэ / С. Н. Павлова // Ньурба. – 2019. – Кулун тутар 29 к. – С. 3.