Муус устар 6-9 күннэригэр Аҕа дойду Улуу сэриитин биир биллэр — көстөр байыаннай операцията – Кенигсберг бөҕөргөтүнүүлээх кириэппэһин кимэн киирэн ылыы оҥоһуллубута. Бу операция улахан Илиҥҥи-Прусскай операция сорҕотунан буолбута.
Вермахт салалтата Кенигсберг бөҕөргөтүнүүлэригэр улахан эрэмньитин уурара. Кырдьыга даҕаны, олус уустуктаан, ымпыктаан – чымпыктаан оҥоһуллубут кириэппэс этэ. Ол курдук кини 3 көмүскэл быыһыктааҕа. Бастакы быыһык куораты 7-8 км. ыраах сиринэн иилии ылан сытара. Иккис быыһык куорат кытыытыгар баара: бөҕөргөтүллүбүт доттар, дзоттар, баррикадалар, окуопалар о.д.а. Үhүc быыһык — куорат бэйэтин кириэппэһэ.
Бу кириэппэһи 3-с Белорусскай фронт сэриилээн ылыахтааҕа. Онуоха фрону хамаандалыыр маршал Василевскай төһө кыалларынан аҕыйах сүтүктээх ылыахтаахпыт диэн сыал-сорук туруорбута. Ол туһуттан «штурмовой отряд» диэннэри тэрийбиттэрэ.
Биир оннук этэрээт 50-60 киһилээҕэ, 4-5 пушкалааҕа уонна гаубицалааҕа, 1-2 тааҥкалааҕа, биир взвод пулеметчиктардааҕа уонна 1 взвод минометчиктардааҕа. Ону таһынан этэрээккэ сапердар уонна огнеметчиктар бааллара. Бу этэрээттэри анаан – минээн куорат иһигэр хайдах сэриилэһэргэ, онно-манна хатаастан тахсарга, ууну харбаан туоруурга эрдэттэн дьарыктаабыттара.
Муус устар 6-та буолар түүнүгэр бастакы кимэн киирии оҥоһуллубута. Ардах түһэ турара. Сэбиэскэй саллааттар өстөөх бастакы бөҕөргөтүнүүтүн түргэнник ааһан, сарсыарданан кириэппэс истиэнэлэригэр тиийэн кэлбиттэрэ. Биэс чааска күүстээх артиллерийскай ытыы оҥоһуллубута. Ол түмүгэр кириэппэс истиэнэлэрэ хас да сиринэн урусхалламмыттара, сүрүн боруотата сууллан күр гыммыта. Ол аһаҕастарынан штурмовой этэрээттэр кимэн кииртэлээбиттэрэ. Кэлин, билиэн түбэспит ньиэмэстэр кэпсииллэринэн, кинилэр маннык күүстээх кимэн киириини күүппэтэхтэр эбит. Сэбиэскэй аармыйа 1500 курдук артиллерияны кириэппэс тулатынан кистээн туруоран, ол уотунан эмискэ өмүтүннэрэн ытан кириэппэс көмүскээччилэрин хара маҥнайгыттан улаханнык чаҕыппыттар. Онон Гитлерэппитинэн «Германия устуоруйатыгар саамай бөҕө кириэппэс» баара – суоҕа түөрт күнүнэн сууллубута.
Бу кырыктаах кыргыһыыга Ньурбаттан толорута суох даннайынан 20 киһи кыттыбыта.
Кенигсберы ылыы кыттыылааҕа Афанасий Васильевич Николаев (Өҥөлдьө) маннык ахтар: «Кенигсберы сэриилээн ылыы сүдү улахан стратегическай, байыаннай -политическай суолталааҕа. Фашистар Кенигсберг тула өттүн олус күүскэ бөҕөргөтүммүттэрэ. Оннооҕор снаряд, буомба түстэҕинэ алдьаммат гына халыҥ таас эркиннэрдээҕэ, онно саһан сытан ытыалыырга анаммыт чуолҕаннардааҕа. Итинник күүскэ бөҕөргүтүллүбүт куораты маршал Василевскай мындыр салайыытынан, тактикатынан ылбыппыт. Кырыктаах кыргыһыы диэн манна буолбута, элбэх сүтүк тахсыбыта. Ньиэмэстэр да өлүктэрэ сылбах курдук этэ…».
Кенигсберы штурмалаабыттартан хас да киһи салгыы Европа дойдуларын босхолоһон, сэриини Берлины ылыынан түмүктээбиттэрэ. Холобур, оннук бойобуой суолу оҥорбут дьонунан Матвеев Михаил Степанович (Өҥөлдьө), Балакшин Николай Дмитриевич (Ньурба), Яковлев Василий Николаевич (Чаппанда) буолаллар.
Кенигсберг кириэппэһэ сууллубутугар — бу уһулуччулаах кыайыыны бэлиэтээн муус устар 10 күнэ буолар түүнүгэр Москваҕа 324 орудиеттан 24 төгүл салют ытан ньиргиппиттэрэ. Кириэппэһи ылыы түмүгэр 92 тыһ. кэриҥэ фашист (ол иһигэр 1800 офицер уонна генерал чыыннаахтар)билиэн ылыллыбыттара, өстөөх 3,5тыһ. орудиета уонна миномета, 130-ча самолета, 90-ча тааҥката урусхалламмыта.
Сэрии түмүктэммитин кэннэ бэс ыйын 9 күнүгэр Европа дойдуларын киин куораттарын сэргэ «Кенигсбер ыылыы иһин» диэн мэтээл олохтоммута. Бу мэтээлинэн Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн быһа холоон 760 тыһ. киһи наҕараадаламмыта.
Улуу сэрии кыттыылаахтарыгар уруй, аҕа көлүөнэҕэ айхал буоллун!
Б.Б. БОРИСОВ.
Борисов Б. Б. Кенигсбер кириэппэһи ылыы / Б. Б. Борисов //Ньурба. – 2020. – Муус устар 10 к. — С. 2
