Кулун тутар 12 күнүгэр Киин бибилэтиэкэ улахан саалатыгар «СЭДЭХ ДЬАРЫКТААХ ДАЛБАР ХОТУН». Саха сирин, Бүлүү улууһун историятын үйэтитэргэ олоҕун үлэлиир кыраайы үөрэтээччи, РФ үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, II Күүлэт бочуоттаах олохтооҕо, «Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педколледж сайдыытыгар кылаатын иһин», «Гражданскай килбиэн» бэлиэлэрдээх МАРИЯ ФЕДОТОВНА МАКСИМОВА дьикти коллекциятын быыстапката аһыллыыта буолла.
Мария Федотовна Максимова Үөһээ Бүлүү оройуонун Боотулуу нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр 1944 cыллаахха күн сирин көрөн Бүлүүтээҕи педучилищены, онтон Дьокуускайдааҕы госуниверситет физико-математическай факультетын бүтэрэн математика учууталынан, дириэктэри солбуйааччынан Боотулууга, 2 Күүлэткэ, Бүлүү куоратын 3-с нүөмэрдээх оскуолатыгар, Н.Г.Чернышевскай аатынан педучилищеҕа саҥа арыллыбыт информатика уонна математика отделениетыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээн ааспыт олус интириэһинэй, айымньылаах олохтоох киһи.
Кэргэнэ, ыал аҕа баһылыга киномеханигынан 40 ча сыл үлэлээбит Василий Васильевичтыын 5 оҕону төрөтөн, улаатыннаран идэлээх үлэһит, ыал гынан көтүтэн билигин уонча сиэн, биир оччо хос сиэн ыччаттардаах ытык саастарыгар үктэммит ытык – мааны ийэ, аҕа, эбээ-эһээ, хос эбээ- хос эһээ буолаллар.
Биһиги ньурбалар Мария Федотовнаны билсэр дьолбутугар Кыра кыыс Роза Ньурба Сүлэтигэр олохтоох Филипповтарга кийиит буолан кэргэнэ оройуоммут главнай агронома Егор Геннадиевич Филипповтыын Ньурбаҕа олохсуйбуттара буолар. бухгалтерынан үлэлиир. Былырыын күһүн кыыстарыгар көһөн кэлээт иккис күнүгэр «Ньурба» хаһыакка суруйтарбыттара. Онтон биһиги бибилэтиэкэбитигэр иккиэн сиэтиһэн киирбиттэрэ. Онтон ыла утумнаахтык сылдьар ааҕааччыларбыт буолаллар.
Мария Федотовна, мунньуунан-коллекциялааһынынан 31-с сылын дьарыктанар.
Бүгүн кини «Саха чулуу уолаттара» уонна «Сэрии саһарбат сонуннара» диэн икки тиэмэнэн арахсыбыт 48 паапкаҕа араас сыл хаһыаттарыттан хомуллубут 3000 лаппа тахсар матырыйааллаах коллекциятын сэргэ таҥар талаанын таба тайанан оҥорбут, оҥорсубут кинигэлэрэ, буклеттара, халандаардара, вышивканан хартыыналара, магниткалара соһутта, сөхтөрдө.
“СЭРИИ САҺАРБАТ СОНУННАРА” диэн ааттаах коллекция, тоҕо саһарбат? Хаһыат кумааҕыта уһуннук сыттаҕына саһарар, оттон сонуннара, чуолаан сэрии туһунан сонуннар, хаһан да эргэрбэттэр, хаһан да сонуннара ааспат, өрүү туһалаах, өрүү наадалаах буолаллар. Оттон маннык паапкалаатаххына өссө олох саһарбат маҥнайгы дьүһүнүн сүтэрбэт эбит. Мария Федотовна коллекциятыгар «итэҕэһим былыргы ыстатыйалар олох суохтар» диэн хомойор. Ону аны кэлэн хантан ылаары диэбит курдук санаан көрдүү, сонордоһо сатаабатах.Кини коллекциятын хайа күнтэн саҕалаабытынан сылдьаллар.
Мария Федотовна анаан көмөлөһөр дьоннордооҕунан олус астынар. Былыргы да буолбатар, бэйэтин киэнин курдук саастаах ыстатыйалар мунньулла сыппыттарын биэрбиттэр. Билигин биир табаарыһа Бүлүү улууһун ОЛОХ СУОЛА хаһыатын мунньан ыыта сытар. Онон манна көһөн кэлиэҕиттэн ОЛОХ СУОЛА диэн туспа паапкалаах. Туох дьарыгы булбутун билэн баран ол эмиэ туоххунуй, сэрии туһунан информация интернеккэ буолунай буоллаҕа дии, ким наадыйыай диэччилэр да бааллар. Ол сыыһа! Интернеккэ бачча бэйэлээҕи, бу барахсаттары олох да булуоҥ суоҕа. Паапкалара 28 паапкаттан бастакыта таһын оҥоһуута, шрибэ да бөдөҥө иҥин, бастакы бастакы курдук, атыттартан атын. Бастакы папкаҕа 113 ыстатыйа киирбит, маҥнайгы ыстатыйа «Учуутал аргыһа» хаһыакка тахсыбыт «Блокада умайбыт килиэп сыттаах» диэн ыстатыйа, ааптара Нина Дьячковская, тахсыбыт бириэмэтэ 1994 сыл алтынньы алтыс күнэ. Атын паапкалартан бэлиэтээн этэр буоллахха: «Кинилэр хорсун быһыылара үйэлэргэ хаалыаҕа» диэн 2 Күүлэт нэһилиэгэ 100 сааһын бэлиэтиир үбүлүөйүн көрсө аһыллыбыт нэһилиэк историятын үөрэтэр музей-балаҕан матырыйаалларыгар олоҕуран оҕолор суруйбут ыстатыйалара, уонна бу паапка 32-33 страницаларыгар «Аҥардас сэрии эрэ алдьархайа буолбатаҕа» диэн Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар ыытыллыбыт политика хайдах тыылга хаалбыт дьон маассабайдык аччыктаан өлүүлэригэр тиэрдибитин уонна ол түмүгэр 2 Күүлэккэ хоргуйан өлбүт дьоннор ахсааннара уоттээх сэриигэ баран-баран эргиллибэтэх дьоннор ахсааннарыттан икки аҥар төгүл элбэҕин туһунан Мария Федотовна Максимова оройуон хаһыатыгар суруйбут ыстатыйата киирбит. Бу ыстатыйа Сахаада хаһыакка эмиэ тахсыбыта. Маны суруйарыгар Ион Степаненко диэн киһи баарын билбитэ, Илья Винокуров туһунан элбэҕи аахпыта. 5-с паапкаҕа Бүлүү улууһугар өр сылларга улуустааҕы Ветераннар сэбиэттэрин салайбыт Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа 97 сааһыгар диэри олорбут Афанасий Иннокентьевич Николаев туһунан элбэх суруйуулары ааҕыахха сөп. Афанасьевич Иннокентьевич Николаев биһиги биир дойдулаахпыт. Төрдө Ньурба Аканата, Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ барыар диэри Марха 7 кылаастаах осуолатын бүтэрбит. Үөрэҕин бүтэрэн баран биир сыл учууталлаабыт уонна сэриигэ баран Кытайы босхолуур Армияҕа сулууспалаабыт. Бэтэрээннэр советтарын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит кэмигэр кини күүстээх туруорсуутунан 1990 сыллаахха Кыайыы 45 сылын көрсө Николай Саввич Степанов, Николай Алексеевич Кондаков, Алексей Афанасьевич Миронов Советскай Союз геройдарынан буолбуттара. Онтон ыла Бүлүү улууһа Үс геройдаах улуус быһыытынан биллибитэ. Афанасий Иннокентьевич Биир улахан өҥөтүнэн Өрөспүүбүлүкэҕэ «Память» кинигэ тахсарыгар Бүлүү улууһун ветераннарын тустарынан толору матырыйааллары бэлэмнээбитин таһынан, тыылга кыайыыны уһансыбыттары, Сталин төбөтө мэтээллээхтэри, хоргуйан өлбүттэри, сут дьылларга олохтоохторуттан биир да киһини хоргуйан өлүүгэ тиэрдибэтэх холкуос бэрэссэдээтэллэрин ааттарын чуолкайдааһыҥҥа элбэх сыратын биэрбитэ. Ол түмүгэр Бүлүү ветераннарын тустарынан туспа эмиэ «Память» кинигэ таһаартарбыта. Бүлүүгэ Албан аат музейыгар, куорат биир уулуссатыгар Ньурбаттан төрүттээх Афанасий Иннокентьевич Николаев аата иҥэриллибитэ. Бу ыстатыйаларга туох туһунан кэпсэнэрин барытын этэр кыах суох, ол гынан баран хас биирдии ыстатыйа – история, дьоннор уһуннук илдьэ сылдьыбыт санааларын норуокка тиэрдиилэрэ буолар, үксүлэрэ харах уулаах суруллубуттара сэрэйиллэр. Бу ыстатыйалары туһаныахха диэтэххэ ханнык баҕарар тиэмэни ылыахха сөп. «Биир ыалтан сэриигэ элбэх оҕолоро барбыттар», «100 саастарын туолбут сэрии бэтэрээннэрэ», «Сэриигэ кыттыбыт саха лүөччүктэрэ», «Снайпердар», «Сэриини Берлиҥҥэ түмүктээбиттэр», «Сэрии геройдара», «Биирдиилээн куораттары босхолооһуҥҥа кыттыбыттар», онтон даҕаны атын араас темаларга суруйуохха сөп. Бу мунньуллубут матырыйааллары туһанан лицейга үөрэнэр сиэнэ Ленинград блокадатын тематыгар икки төгүл дакылаат суруйан ааҕыыларга кыттыбыта, Мария Федотовна бэйэтэ «Кыайыыны уһансыбыт ырыалар» диэн кылаас чаастарын ыытар, «Харах уулаах суруктар» диэн альбом оҥорбута бу остуол ортотугар көстүүгэ сытар, «Аҕа дойду сэриитин тематыгар мин коллекциям», «Эрэлгитин толорон эргиллиэм» диэн ыстатыйалары хаһыакка таһаартарбыта.
Икки күн устата биһиги бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ бу паапкалартан матырыйаал да булуннубут уонна оҥоһуута, мунньуута өйдөнүмтүөтүн, тута көрдүүр тиэмэҕин буларгар судургутун сөхтүбүт. Хас папка аайы астыҥ да папка иһинээҕитэ сурулла сылдьарын таһынан ТУСПА КАТАЛОГ папкалаах. Ханнык папкаҕа ханнык суруйуу баарын тута буларга табыгастаах баҕайы.
Дьэ, туох да диэбит иһин сөҕүмэр үлэ, тулууру, кыһамньыны эрэйэр үлэ! Дойдуга таптал, уоттаах сэрии уордаах сылларын үйэлэргэ умнубаппыт туһугар мунньуллар үлэ!
Мария Федотовна киһи иһиттэр истэ олоруон курдук олус тиийимтиэтик уонна интириэһинэйдик кэпсиир. Икки чаас биллибэккэ ааста. Педучилищеҕа араас кэмҥэ үөрэппит оҕолоро, Ньурба билиҥҥи учууталлара, Ньурбаҕа саамай чугас аймаҕа, сыбаата Валентина Прокопьевна Филиппова, кыраайы үөрэтээччилэр, коллекционердар түмсүүлэриттэн, Ньурба куорат дьаһалтатыттан Изамира Федосеевна Семенова, Ньурба оройуонун дьаһалтатыттан Татьяна Прокопьевна Олесова эҕэрдэ тыллара, санааларын этиилэрэ Мария Федотовнаны олус долгутта. Соһуччу үөрүүнү киниэхэ уонна быыстапка бары кыттыылаахтарын Бүлүүттэн ыалдьыттар оҥордулар: Мария Федотовна коллегата, РФ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, 2 Күүлэт бочуоттаах олохтооҕо Иванова Ефросинья Егоровна, үөрэнээччилэрэ СӨ Россия федерациятын пенсияҕа уонна социальнай страховкаҕа фондатын салаатын Бүлүү улууһун клиентскэй сулууспатын солбуйааччы салайааччыта, СӨ социальнай сулууспатын туйгуна Михайлова Сардана Егоровна,
СӨ бырабыытылыстабын иһинэн гражданнар туруктарын актатын суруйар управление Бүлүү улууһунааҕы отделын салайааччыта Иванова Марина Павловна.
Сүрдээх истиҥ ахтыы оҥорбуттарын, анабыл хоһоон аахпыттарын сэргэ нэһилиэк уонна улуус «2 Күүлэт нэһилиэгин социальнай экономическай сайдыытыгар» уонна «Бүлүү улууһун култуураҕа уонна духуобунаска сайдыытыгар кылаатын иһин» ытык бэлиэлэрин туттардылар.
Дьэ, маннык өрөгөй үөрүүлээх «СЭДЭХ ДЬАРЫКТААХ ДАЛБАР ХОТУН» дьикти быыстапкабыт аһыллыыта буолла. Күндү ааҕааччыларбытын бу күннэргэ кэлэн быыстапканы көрүҥ, сэҥээриҥ диэн ыҥырабыт.
